Sâm trong điệu hát xoan Phú Thọ

Mô tả ngắn

“Sâm trong điệu hát xoan Phú Thọ” không chỉ là biểu tượng văn hóa mà còn ẩn chứa giá trị y học cổ truyền, gắn liền với nhân sâm – dược liệu quý được tôn vinh trong nghi lễ và đời sống tâm linh của cư dân vùng đất Tổ.

Nguồn gốc và bối cảnh lịch sử của hát xoan Phú Thọ

Hát Xoan Phú Thọ là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc, có nguồn gốc từ thời Hùng Vương, gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng các vua Hùng và sinh hoạt cộng đồng nông nghiệp lúa nước. Được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2011, hát Xoan không chỉ là âm nhạc, mà còn là nghi lễ, là cầu nối giữa con người với thần linh, tổ tiên và thiên nhiên. Trong không gian thiêng liêng ấy, nhiều biểu tượng tự nhiên được đưa vào lời ca, điệu múa, trong đó có “sâm” – một dược liệu quý hiếm, mang ý nghĩa sức khỏe, trường thọ và linh thiêng.

Ý nghĩa biểu tượng của “sâm” trong văn hóa hát xoan

Trong các làn điệu Xoan cổ, “sâm” thường xuất hiện như một hình ảnh ẩn dụ cho sự quý giá, tinh túy và linh nghiệm. Không phải ngẫu nhiên mà hình ảnh cây sâm lại được nhắc đến trong những khúc hát tế lễ, chúc tụng hay giao duyên. Với người xưa, sâm không chỉ là thảo dược chữa bệnh, mà còn là “thần dược” của trời đất, tượng trưng cho sinh lực, sự hồi sinh và bảo vệ con người khỏi tà ma, bệnh tật.

• Trong hát Xoan lễ, sâm được ví như “linh khí đất trời”, là món quà của thần linh ban tặng cho dân làng để giữ gìn sức khỏe, cầu mùa màng tốt tươi.
• Trong hát Xoan giao duyên, sâm trở thành biểu tượng cho tình yêu bền chặt, nồng nàn – như rễ sâm bám sâu vào lòng đất, tình nghĩa vợ chồng cũng phải gắn bó keo sơn.
• Trong hát Xoan mừng xuân, sâm là lời chúc thọ, chúc an khang – mong muốn mọi người được hưởng phúc lành, sống lâu trăm tuổi nhờ khí chất thanh khiết của sâm.

Đặc biệt, tại các phường Xoan gốc như Kim Đức, Thét, Phù Đức, An Thái…, hình ảnh sâm còn được lồng ghép vào trang phục, đạo cụ hoặc bài trí bàn thờ trong các buổi hát thờ. Điều này cho thấy sâm không chỉ là yếu tố văn học, mà đã ăn sâu vào đời sống tâm linh và thẩm mỹ của cộng đồng.

Liên hệ giữa nhân sâm và tín ngưỡng dân gian trong hát xoan

Tín ngưỡng dân gian Việt Nam luôn coi trọng sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Nhân sâm, với đặc tính sinh trưởng nơi núi rừng linh khí, rễ củ kỳ dị như hình người, được xem là “tinh hoa của đất trời”, mang linh hồn và năng lượng sống. Trong hát Xoan, khi các đào, kép cất tiếng hát “Ơi sâm quý trên ngàn, ai tìm cho kỹ, ai chăm cho bền…”, đó không chỉ là lời ca ngợi vẻ đẹp tự nhiên, mà còn là lời khấn nguyện, mong thần linh phù hộ cho sức khỏe, bình an.

Các cụ xưa tin rằng, trong những buổi hát thờ đầu xuân, nếu dâng lên thần linh một củ sâm quý (dù chỉ là biểu tượng hoặc tranh vẽ), sẽ khiến thần linh hài lòng, ban mưa thuận gió hòa, dân làng mạnh khỏe. Chính vì vậy, trong mâm lễ hát Xoan, bên cạnh xôi, rượu, trầu cau… đôi khi còn có hình nhân làm bằng củ sâm hoặc giấy vẽ hình sâm – minh chứng cho sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa y học cổ truyền và nghi lễ văn hóa.

So sánh biểu tượng “sâm” trong hát xoan với các loại hình nghệ thuật dân gian khác

Để hiểu rõ hơn vị thế của “sâm” trong hát Xoan Phú Thọ, ta có thể so sánh với cách biểu đạt hình ảnh này trong một số loại hình nghệ thuật dân gian khác ở Việt Nam:

Qua bảng so sánh, có thể thấy hát Xoan Phú Thọ là một trong số ít loại hình nghệ thuật dân gian kết hợp “sâm” với cả ba yếu tố: nghi lễ, y học và thẩm mỹ. Trong khi đó, các loại hình khác hoặc nhấn mạnh vào mặt xã hội (ca trù), hoặc nghiêng về mặt tâm linh (hát Then), hoặc chỉ mang tính ẩn dụ (quan họ). Điều này càng khẳng định chiều sâu văn hóa và sự độc đáo của hát Xoan trong việc tiếp nhận và chuyển hóa biểu tượng nhân sâm.

Vai trò của nhân sâm trong đời sống thực tiễn của cộng đồng hát xoan

Bên cạnh giá trị biểu tượng, nhân sâm còn có vai trò thiết thực trong đời sống hàng ngày của những người gìn giữ hát Xoan. Các nghệ nhân, đặc biệt là các bà cốt, ông trùm phường Xoan, thường am hiểu y học dân gian và biết cách dùng sâm để bồi bổ sức khỏe cho đào, kép trước và sau những buổi hát dài hơi, nhất là vào dịp lễ hội xuân.

• Sâm được sắc nước cho nghệ nhân uống trước khi hát để tăng khí lực, giữ giọng trong trẻo.
• Sau những đêm hát kéo dài, sâm được dùng để phục hồi sinh lực, chống mệt mỏi.
• Trong các gia đình có truyền thống hát Xoan, sâm còn được ngâm rượu, làm quà biếu trong dịp Tết hoặc lễ mừng thọ.

Ở một số thôn bản gần núi Nghĩa Lĩnh hay khu vực Tam Đảo – nơi xưa kia có thể tìm thấy sâm rừng – người dân vẫn giữ thói quen tìm hái sâm (hoặc các loại sâm nam như sâm Ngọc Linh, sâm Đương Quy…) để dùng trong gia đình và dâng cúng trong lễ hát Xoan. Dù ngày nay sâm rừng quý hiếm, nhiều gia đình chuyển sang dùng sâm nuôi trồng hoặc các loại dược liệu thay thế, nhưng ý nghĩa tâm linh và văn hóa vẫn được gìn giữ nguyên vẹn.

Phân tích một số làn điệu Xoan có nhắc đến “sâm”

Một trong những làn điệu tiêu biểu nhắc đến “sâm” là bài “Xoan Thờ – Mời trầu mời nước”, trong đó có câu:

“Mời miếng trầu têm cánh phượng,
Mời chén nước sâm thơm lừng hương trời...”

Ở đây, “nước sâm” không chỉ là đồ uống, mà là vật phẩm thiêng dùng để mời thần linh, tổ tiên. Hương thơm của sâm được ví như “hương trời” – tức là tinh khiết, siêu thoát, chỉ có thần thánh mới xứng đáng hưởng.

Một làn điệu khác là “Xoan Giao duyên – Hát đố”, trong đó có đoạn:

“Hỏi chàng sâm mọc nơi mô?
Có phải trên ngàn đá mọc, dưới suối rễ len?
Sâm quý phải người tinh mới kiếm,
Tình ta cũng thế, phải bền mới nên duyên...”

Đoạn hát này sử dụng hình ảnh sâm để đố vui, nhưng ẩn chứa triết lý sâu xa: sâm quý cần người kiên trì tìm kiếm, cũng như tình yêu cần sự chung thủy và nỗ lực vun đắp. Cách ví von này cho thấy sự am hiểu thiên nhiên và triết lý sống của người xưa.

Trong “Xoan Mừng xuân – Chúc tụng”, lại có câu:

“Chúc ông bà thọ tựa sâm ngàn,
Chúc con cháu khỏe như măng lên rừng...”

“Sâm ngàn” ở đây là hình ảnh ước lệ cho sự trường thọ, bởi sâm rừng thường sống hàng chục, thậm chí hàng trăm năm, hút tinh khí đất trời. Việc chúc thọ “tựa sâm ngàn” vừa mang tính văn chương, vừa phản ánh niềm tin dân gian về công dụng dưỡng sinh, kéo dài tuổi thọ của nhân sâm.

Giá trị y học cổ truyền của nhân sâm trong bối cảnh hát xoan

Theo Đông y, nhân sâm có vị ngọt, tính ấm, vào hai kinh Tỳ và Phế, có công năng đại bổ nguyên khí, sinh tân, an thần, ích trí. Đối với các nghệ nhân hát Xoan – những người phải vận động cơ thể, điều tiết hơi thở và giọng hát trong thời gian dài – nhân sâm là vị thuốc quý giúp:

• Bổ khí, tăng sức bền cho thanh quản và cơ hoành.
• An thần, giảm lo âu trước các buổi hát quan trọng.
• Tăng cường miễn dịch, phòng cảm lạnh do hát đêm khuya, ngoài trời.
• Hồi phục nhanh sau những đợt hát liên tục trong lễ hội.

Trong các tài liệu y thư cổ như “Bản thảo cương mục” của Lý Thời Trân hay “Nam dược thần hiệu” của Tuệ Tĩnh, nhân sâm đều được xếp vào hàng “thượng phẩm”, dùng cho vua chúa và bậc cao niên. Việc người dân thường dùng sâm trong sinh hoạt hát Xoan – dù chỉ với lượng nhỏ – cho thấy sự đề cao giá trị sức khỏe và tinh thần “dưỡng sinh theo mùa” trong văn hóa truyền thống.

Bảo tồn và phát huy giá trị “sâm trong hát xoan” trong thời đại mới

Ngày nay, khi hát Xoan đang được phục hồi và quảng bá rộng rãi, hình ảnh “sâm” cũng cần được tái hiện một cách đúng đắn, tránh hiểu lầm hoặc thương mại hóa thái quá. Một số giải pháp có thể áp dụng:

• Đưa nội dung giảng dạy về biểu tượng “sâm” vào chương trình đào tạo nghệ nhân hát Xoan, giúp thế hệ trẻ hiểu sâu sắc hơn về giá trị văn hóa – y học ẩn chứa trong lời ca.
• Phối hợp với ngành y học cổ truyền để tổ chức các buổi tọa đàm, triển lãm về “Nhân sâm trong di sản văn hóa phi vật thể”, từ đó nâng cao nhận thức cộng đồng.
• Khôi phục nghi thức dâng “nước sâm” hoặc “rượu sâm” trong các buổi hát Xoan lễ tại đình, chùa, miếu mạo – với sự tư vấn của chuyên gia để đảm bảo tính tâm linh và khoa học.
• Xây dựng tour du lịch văn hóa – y học, kết hợp tham quan vườn sâm, nghe hát Xoan và học cách dùng sâm theo phương pháp cổ truyền.

Việc bảo tồn không chỉ dừng lại ở âm nhạc và vũ đạo, mà cần chạm đến những lớp nghĩa sâu xa – như hình ảnh “sâm” – để hát Xoan thực sự là di sản sống, mang hồn cốt dân tộc.

Kết luận

“Sâm trong điệu hát xoan Phú Thọ” là một biểu tượng đa tầng, kết tinh từ văn hóa, tín ngưỡng và y học cổ truyền. Không chỉ là hình ảnh trang trí hay ẩn dụ văn chương, sâm đã trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống tâm linh và thực tiễn của cộng đồng gìn giữ hát Xoan. Hiểu và trân trọng biểu tượng này, chính là cách chúng ta gìn giữ hồn cốt dân tộc, kết nối quá khứ với hiện tại, và lan tỏa giá trị nhân văn sâu sắc của di sản hát Xoan tới muôn đời sau.