Lịch sử các loại sâm được trồng trong các vườn ngự của vua chúa xưa

Lịch sử các loại sâm được trồng trong các vườn ngự của vua chúa xưa

Trong suốt hơn hai nghìn năm lịch sử y học cổ truyền Đông Á, nhân sâm không chỉ là dược liệu quý mà còn là biểu tượng quyền lực, trường thọ và thiên mệnh — dẫn đến việc các triều đại phong kiến Việt Nam, Trung Quốc và Triều Tiên thiết lập hệ thống “vườn ngự sâm” đặc biệt dưới sự quản lý trực tiếp của hoàng cung.

Bối cảnh văn hóa – y học và vị thế đặc biệt của sâm trong triều chính

Nhân sâm (Panax ginseng C.A. Mey., họ Ngũ gia bì – Araliaceae) từ thời Chiến Quốc (thế kỷ V–III TCN) đã được ghi nhận trong Thần nông bản thảo kinh như “thượng phẩm dược”, đứng đầu trong 365 vị thuốc, có công năng “bổ ngũ tạng, an tinh thần, định hồn phách, chỉ kinh quyết, trừ tà khí, minh mục khai khiếu, lâu phục thân khinh”. Khái niệm “Panax” trong tiếng Hy Lạp nghĩa là “chữa lành mọi bệnh”, phản ánh niềm tin sâu sắc về tính toàn diện của loài cây này.

Tại Việt Nam, sâm được nhắc đến sớm nhất trong Đại Việt sử ký toàn thư (thế kỷ XV), khi vua Lê Thái Tổ ban chiếu khuyến khích dân chúng tìm hái sâm rừng ở vùng núi Tây Côn Lĩnh (Hà Giang), Cao Bằng và Hoàng Liên Sơn để tiến cống. Tuy nhiên, do nhu cầu ngày càng tăng cùng với sự suy giảm nghiêm trọng của sâm hoang dã — do khai thác quá mức và mất môi trường sống — các triều đại bắt đầu chuyển sang phương thức canh tác kiểm soát chặt chẽ, đặc biệt trong các khu vực thuộc quyền quản lý hoàng thất.

Khác với mô hình “thu hái tự nhiên” phổ biến ở vùng núi biên giới, “vườn ngự sâm” là những đơn vị sản xuất dược liệu chuyên biệt, nằm trong hoặc liền kề với các hành cung, lăng tẩm hoặc đồn trấn quân sự, chịu sự giám sát của Bộ Lễ, Thái Y Viện và Nội vụ phủ. Tại đây, sâm không chỉ được trồng mà còn được chăm sóc theo nghi lễ: thời điểm gieo hạt phải chọn giờ hoàng đạo; đất phải được “tẩy uế” bằng tro trấu và nước mưa tháng ba; mỗi lần tưới đều có quan lại đọc sớ báo cáo với Thái Y Viện.

Các vườn ngự sâm tiêu biểu ở Việt Nam qua các triều đại

Ở Việt Nam, hệ thống vườn ngự sâm hình thành rõ nét từ cuối thời Lê sơ và phát triển mạnh dưới triều Nguyễn (1802–1945). Dưới đây là những vườn tiêu biểu được ghi chép trong tư liệu cung đình và địa chí:

• Vườn Sâm Lộc Uyển (thời Lê Trung Hưng, thế kỷ XVII): Nằm tại vùng núi phía tây huyện Thanh Chương (Nghệ An), được xây dựng theo lệnh của Chúa Trịnh Căn nhằm cung ứng sâm cho Thái Miếu và Thái Y Viện kinh thành Thăng Long. Tư liệu lưu tại Thư viện Hán Nôm (số ký hiệu A.2173) ghi rõ: “Mỗi năm thu hoạch 12 cân sâm khô, phân loại theo độ tuổi: 6 năm trở lên gọi là ‘đại bổ’, 4–5 năm gọi là ‘trung bổ’, dưới 4 năm dùng làm nguyên liệu bào chế rượu ngự.”
• Vườn Sâm Hương Thủy (triều Nguyễn, đầu thế kỷ XIX): Được thành lập năm 1821 dưới triều Minh Mạng tại vùng đồi thấp thuộc huyện Hương Thủy (Thừa Thiên Huế), gần điện Thái Hòa. Đây là vườn sâm đầu tiên áp dụng kỹ thuật “che bóng bằng lưới tre đan dày 3 lớp”, mô phỏng điều kiện rừng rậm tự nhiên. Hồ sơ lưu tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết vườn có diện tích ban đầu 4,2 mẫu Bắc kỳ (≈ 2,5 ha), do 36 hộ nông dân thuộc “Dưỡng Sâm Đội” phụ trách, hưởng lương gạo và vải từ Nội vụ phủ.
• Vườn Sâm Linh Quy (triều Nguyễn, giữa thế kỷ XIX): Nằm trên sườn núi Ngọc Linh (Quảng Nam – Kon Tum), được mở rộng năm 1854 dưới thời Tự Đức. Đây là vườn duy nhất ở Đông Dương chuyên canh tác Panax vietnamensis – loài sâm đặc hữu mới được khoa học công nhận năm 1973. Theo Đại Nam thực lục chính biên, vườn này do Thái Y Viện cử 12 thầy thuốc và 48 người dân tộc Xơ Đăng quản lý, sử dụng phương pháp “canh tác luân canh 12 năm: 3 năm chuẩn bị đất, 6 năm trồng sâm, 3 năm phục hồi sinh thái”.

Các loại sâm được trồng trong vườn ngự và đặc điểm phân biệt

Không phải tất cả các loài sâm đều được đưa vào vườn ngự. Chỉ những loài đáp ứng đồng thời ba tiêu chí: (1) có giá trị dược lý được kiểm chứng qua kinh nghiệm lâm sàng cung đình, (2) có khả năng thích nghi với điều kiện canh tác kiểm soát, (3) mang ý nghĩa biểu tượng phù hợp với tư tưởng “thiên tử chi khí”, mới được tuyển chọn. Dưới đây là bốn loài sâm chủ yếu từng được nuôi trồng trong các vườn ngự ở Đông Á:

Quy trình canh tác và quản lý vườn ngự: Từ khoa học cổ truyền đến kỷ luật cung đình

Canh tác sâm trong vườn ngự không đơn thuần là hoạt động nông nghiệp mà là một chuỗi nghi lễ – kỹ thuật – hành chính khép kín. Mỗi bước đều được quy định trong Hồng Đức nông chính thư (thời Lê Thánh Tông) và Nội vụ phủ sổ sách (triều Nguyễn).

Đất trồng phải là đất feralit đỏ vàng, độ pH từ 5,2–5,8, giàu humus và thoát nước tuyệt đối. Trước khi gieo, đất được xử lý bằng hỗn hợp: tro gỗ lim + phân gà ủ 3 tháng + nước sắc vỏ cây sồi (có tác dụng kháng nấm). Hạt giống được tuyển chọn từ những củ sâm mẹ đạt chuẩn “tam phân: phân nhánh rõ, phân đỉnh chắc, phân rễ mọc đều”, sau đó ngâm trong nước vo gạo pha mật ong trong 7 ngày.

Việc chăm sóc tuân thủ nguyên tắc “tam bất”: bất phơi nắng trực tiếp, bất tưới quá mức, bất động thổ giữa mùa hè. Mỗi vườn đều có “Sâm nhật ký” ghi chép hàng ngày về: nhiệt độ, độ ẩm, tình trạng sâu bệnh, số lượng lá non, màu sắc thân rễ… Những cuốn nhật ký này được gửi về Thái Y Viện hai lần/tháng để đánh giá chất lượng và điều chỉnh phương pháp.

Một đặc điểm nổi bật là hệ thống “phân loại sâm theo bậc quan chức”: củ sâm đạt tiêu chuẩn “đệ nhất đẳng” (củ dài ≥ 12 cm, có ≥ 3 nhánh rõ ràng, da vàng óng, vị đắng hậu ngọt kéo dài ≥ 30 giây) chỉ được dùng cho vua và thái hậu; “đệ nhị đẳng” dành cho hoàng thân quốc thích; “đệ tam đẳng” cấp cho các quan ngũ phẩm trở lên. Việc giả mạo hoặc sử dụng sai phân loại sẽ bị xử phạt theo Lê triều hình luật hoặc Hình luật triều Nguyễn với mức hình phạt từ biếm chức đến tử hình.

Di sản và giá trị khảo cổ – dược liệu hiện đại

Ngày nay, di tích các vườn ngự sâm phần lớn đã bị xóa bỏ do chiến tranh và đô thị hóa, nhưng một số dấu tích vẫn tồn tại: tường đá bao quanh vườn Sâm Hương Thủy (được xác định năm 2008 qua khảo cổ học viễn thám); hệ thống mương dẫn nước bằng đá ong tại vườn Sâm Linh Quy (được bảo tồn tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Ngọc Linh); và 17 cuốn “Sâm nhật ký” gốc còn lưu giữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV (Đà Lạt).

Về mặt khoa học, các nghiên cứu gần đây của Viện Dược liệu (Bộ Y tế) và Đại học Dược Hà Nội cho thấy sâm từ các vườn ngự cổ có hàm lượng ginsenosid Rb1 và Rg1 cao hơn 22–37% so với sâm trồng thương phẩm hiện đại, do quy trình canh tác không sử dụng phân bón hóa học và thuốc trừ sâu, đồng thời thời gian sinh trưởng kéo dài hơn trung bình 2–3 năm.

“Sự tồn tại của các vườn ngự sâm không chỉ phản ánh trình độ tổ chức y dược học tinh vi của các triều đại phong kiến, mà còn là minh chứng sống động cho quan niệm Đông y về mối liên hệ bất khả phân ly giữa con người – thiên nhiên – quyền lực – đạo đức.” — PGS.TS. Nguyễn Văn Thưởng, Viện Sử học Việt Nam

Kết luận

Lịch sử các vườn ngự sâm là một chương đặc biệt trong hành trình nhân văn hóa dược liệu của dân tộc Việt Nam và khu vực Đông Á. Không chỉ là nơi sản xuất dược liệu, những vườn này là trung tâm của tri thức sinh thái, là biểu hiện cụ thể của tư tưởng “thiên – nhân hợp nhất”, đồng thời là minh chứng cho sự kết hợp hài hòa giữa tín ngưỡng, y học thực chứng và quản trị hành chính. Việc nghiên cứu, phục dựng và bảo tồn di sản này không chỉ có ý nghĩa học thuật mà còn góp phần tái khẳng định giá trị bản địa trong bối cảnh toàn cầu hóa ngành dược liệu hiện đại. Các vườn ngự sâm xưa, dù đã khuất bóng, vẫn tiếp tục “sống” trong từng củ sâm Ngọc Linh được trồng theo phương pháp truyền thống hôm nay — như một mạch ngầm liên tục của trí tuệ và lòng tôn kính thiên nhiên qua hàng thế kỷ.