Biểu tượng quốc gia của cây sâm ở một số nước châu Á

Biểu tượng quốc gia của cây sâm ở một số nước châu Á

Nhân sâm (Panax ginseng C.A. Meyer) không chỉ là dược liệu quý trong y học cổ truyền mà còn trở thành biểu tượng văn hóa, chính trị và quốc gia tại nhiều quốc gia châu Á, đặc biệt là Hàn Quốc, Triều Tiên, Trung Quốc và Việt Nam — nơi sâm được gắn với giá trị lịch sử, bản sắc dân tộc và chủ quyền sinh học.

Lịch sử hình thành biểu tượng sâm trong bối cảnh quốc gia

Sự chuyển hóa từ một loài thực vật dược liệu sang biểu tượng quốc gia là quá trình dài, chịu tác động bởi yếu tố địa lý, lịch sử khai thác, chính sách nhà nước, và nhận thức văn hóa. Ở châu Á, nhân sâm – đặc biệt là Panax ginseng (sâm củ Hàn Quốc/Đông Á), Panax notoginseng (sâm tam thất Trung Quốc), và Panax vietnamensis (sâm Ngọc Linh Việt Nam) – đã vượt khỏi vai trò đơn thuần là vị thuốc để trở thành “cây di sản sống”, “báu vật đất trời”, và “biểu tượng chủ quyền sinh học”.

Từ thời kỳ phong kiến, các triều đại như Goryeo và Joseon (Hàn Quốc), Minh – Thanh (Trung Quốc), hay Nguyễn (Việt Nam) đều có ghi chép về việc cấm khai thác sâm ngoài kiểm soát, thiết lập “vườn sâm hoàng gia”, hoặc ban hành chiếu chỉ bảo hộ. Ví dụ, năm 1430, vua Sejong Đại Vương ra lệnh thiết lập hệ thống canh giữ rừng sâm ở vùng núi Geumgangsan và Baekdusan, coi sâm là “quốc bảo bất khả xâm phạm”. Tại Trung Quốc, từ đời Hán đã có quy định “chỉ quan lại cấp tỉnh mới được dâng sâm lên triều đình”, phản ánh tính độc quyền và thiêng liêng của loài cây này.

Đến thế kỷ XX, trong bối cảnh hậu thực dân và chiến tranh lạnh, sâm được tái cấu trúc như một biểu tượng của sự tự lực, danh dự dân tộc và năng lực khoa học – công nghệ. Việc Hàn Quốc xây dựng thương hiệu “Red Ginseng” (sâm đỏ) sau năm 1960 không chỉ là chiến lược xuất khẩu mà còn là hành động khẳng định vị thế quốc gia trên trường quốc tế. Tương tự, Việt Nam công bố phát hiện sâm Ngọc Linh vào năm 1973 – giữa lúc đất nước đang trong giai đoạn kháng chiến – khiến loài sâm này nhanh chóng được nâng tầm thành “biểu tượng của ý chí kiên cường và tài nguyên độc bản chưa bị chi phối bởi ngoại lực”.

Sâm Hàn Quốc: Từ “quốc thảo” đến biểu tượng quốc gia toàn cầu

Tại Hàn Quốc, nhân sâm (Panax ginseng) được gọi trang trọng là Gukcho (quốc thảo) hoặc Insam. Năm 1995, Chính phủ Hàn Quốc ban hành Luật Quản lý Nhân sâm, lần đầu tiên trên thế giới quy định rõ ràng về giống, vùng trồng, quy trình chế biến và nhãn mác. Luật này không chỉ điều tiết thị trường mà còn pháp điển hóa vị thế biểu tượng của sâm: chỉ những sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn KGC (Korea Ginseng Corporation) mới được phép sử dụng logo “Hàn Quốc Nhân Sâm” – biểu tượng gồm ba lá sâm cách điệu trên nền quốc kỳ, bao quanh bởi dòng chữ “Ginseng Korea”.

Hình ảnh sâm xuất hiện trên tiền giấy (tờ 1.000 won phiên bản 2007), tem bưu chính, huy hiệu Nhà nước, và thậm chí là quốc hoa phụ (song song với hoa mugunghwa). Trung tâm Nghiên cứu Nhân sâm Quốc gia Hàn Quốc (KRIBB) tại Daejeon được thiết kế theo hình dáng củ sâm – một minh chứng kiến trúc cho sự tôn vinh biểu tượng này. Ngoài ra, lễ hội Sâm Quốc tế Geumsan – tổ chức thường niên từ năm 1996 – không chỉ là sự kiện thương mại mà còn là nghi lễ văn hóa: các đoàn đại biểu mặc hanbok trình diễn nghi thức “dâng sâm lên tổ tiên”, trẻ em học thuộc lòng bài thơ “Sâm là máu của núi, là hồn của đất”.

Một điểm đặc biệt là Hàn Quốc phân biệt rõ ràng giữa “sâm Hàn Quốc” (được trồng ở bán đảo Triều Tiên, đạt độ tuổi tối thiểu 6 năm, xử lý bằng phương pháp hấp – sấy truyền thống tạo thành sâm đỏ) và các loại sâm khác. Đây không chỉ là tiêu chuẩn kỹ thuật mà còn là tuyên bố về chủ quyền sinh học: theo Điều 4 Luật Bảo vệ Giống Thực vật Hàn Quốc (2002), giống sâm Korean Ginseng CV. Chunpoong được bảo hộ như một tài sản quốc gia, cấm xuất khẩu giống thuần chủng ra nước ngoài.

Sâm Triều Tiên: Biểu tượng của sự thuần khiết và độc lập

Triều Tiên coi nhân sâm – đặc biệt là sâm mọc hoang ở vùng núi Bạch Đầu (Baekdusan) – là “món quà thiêng từ Thiên Sơn”, biểu tượng của sự thuần khiết, bất khuất và độc lập tuyệt đối. Khác với Hàn Quốc chú trọng vào sâm trồng, Triều Tiên đề cao giá trị “sâm hoang nguyên sinh”, xem đó là minh chứng cho môi trường sinh thái chưa bị ô nhiễm và sự bảo tồn thành công của chủ nghĩa xã hội.

Sâm Triều Tiên xuất hiện trong các tác phẩm văn học cách mạng như tiểu thuyết Ngọn lửa trên đỉnh Bạch Đầu, trong đó nhân vật chính tìm kiếm sâm để chữa bệnh cho đội du kích – ẩn dụ cho hành trình khai phá và bảo vệ nguồn lực dân tộc. Hình ảnh củ sâm được in trên tem bưu chính năm 1974 mang dòng chữ “Sâm Bạch Đầu – Danh dự của nhân dân Triều Tiên”. Năm 2005, Ủy ban Khoa học Nhà nước Triều Tiên công bố báo cáo khẳng định hàm lượng ginsenoside Rg3 trong sâm Baekdusan cao hơn 2,3 lần so với sâm Hàn Quốc – một tuyên bố mang tính chính trị rõ rệt nhằm khẳng định tính ưu việt của “sâm chủ quyền”.

Triều Tiên cũng xây dựng “Khu bảo tồn Sâm Quốc gia” tại huyện Samjiyon (tỉnh Ryanggang), nơi áp dụng chế độ quản lý quân sự hóa: mọi hoạt động khai thác phải có giấy phép của Bộ Quốc phòng, và mỗi củ sâm thu hoạch được đánh mã số cá nhân, lưu trữ trong cơ sở dữ liệu quốc gia. Đây là mô hình duy nhất trên thế giới kết hợp bảo tồn sinh học với an ninh quốc gia.

Sâm Trung Quốc: Từ “vương giả chi dược” đến biểu tượng của nền văn minh nông nghiệp

Tại Trung Quốc, nhân sâm gắn liền với khái niệm “vương giả chi dược” (thuốc bậc vua) từ thời nhà Đường. Tuy nhiên, biểu tượng quốc gia của sâm ở Trung Quốc không tập trung vào một loài duy nhất mà phân hóa theo vùng: Panax ginseng (sâm Cát Lâm – Đông Bắc), Panax notoginseng (tam thất Vân Nam), và Panax japonicus (sâm Tây Dương Tứ Xuyên). Mỗi loại đều được công nhận là “Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia” theo Quyết định số 12/2006 của Bộ Văn hóa Trung Quốc.

Sâm Cát Lâm được đăng ký nhãn hiệu tập thể quốc gia năm 2003 với biểu tượng “ba rễ sâm chụm vào nhau như bàn tay nắm chặt”, tượng trưng cho sự đoàn kết dân tộc. Tam thất Vân Nam lại được đưa vào “Danh mục Di sản Sinh học Quốc gia” năm 2018, kèm theo quy định bắt buộc in hình bản đồ tỉnh Vân Nam trên bao bì – một biện pháp bảo hộ chỉ dẫn địa lý mang tính biểu tượng mạnh mẽ.

Trung Quốc cũng xây dựng hệ thống “Cơ sở dữ liệu Di sản Dược liệu Quốc gia”, trong đó sâm chiếm vị trí đầu bảng với hơn 12.000 tư liệu cổ (từ Bản thảo cương mục của Lý Thời Trân đến các thư tịch địa phương). Việc phục dựng “Đường mòn Sâm cổ” dài 1.200 km từ Cát Lâm đến Bắc Kinh – từng là tuyến vận chuyển sâm triều cống thời nhà Thanh – được UNESCO công nhận là “Hành lang Di sản Văn hóa Châu Á” năm 2015, khẳng định vai trò của sâm trong cấu trúc văn minh nông nghiệp – y học – hành chính của Trung Hoa cổ đại.

Sâm Việt Nam: Sâm Ngọc Linh – biểu tượng chủ quyền sinh học và đổi mới khoa học

Sâm Ngọc Linh (Panax vietnamensis Hà & Đặng, 1973) là loài sâm được công nhận chính thức là đặc hữu của Việt Nam, chỉ phân bố tự nhiên tại vùng núi Ngọc Linh (Kon Tum – Quảng Nam) ở độ cao 1.200–2.600 m. Việc phát hiện và công bố loài sâm này vào năm 1973 – do hai nhà khoa học Hoàng Công Đắc và Đặng Văn Đông thực hiện – ngay trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, đã nhanh chóng được Nhà nước Việt Nam nâng lên thành “biểu tượng của tài nguyên độc bản chưa từng có trong hệ thống thực vật thế giới”.

Năm 2010, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 118/QĐ-TTg công nhận “Sâm Ngọc Linh là sản phẩm quốc gia”, đồng thời giao Bộ Y tế chủ trì xây dựng tiêu chuẩn quốc gia TCVN 12627:2019 – tiêu chuẩn đầu tiên trên thế giới dành riêng cho một loài sâm bản địa. Biểu tượng sâm Ngọc Linh được thiết kế bởi họa sĩ Nguyễn Thế Sơn: gồm ba củ sâm nối liền thành hình vòng tròn khép kín, bên trong là biểu tượng núi Ngọc Linh và dòng chữ “Sâm Việt Nam – Tinh hoa đất mẹ”.

Đáng chú ý, Việt Nam là quốc gia đầu tiên áp dụng mô hình “Chứng nhận Chủ quyền Sinh học” cho sâm Ngọc Linh: mỗi lô hàng xuất khẩu đều phải có mã QR truy xuất nguồn gốc từ bản đồ gen, nhật ký canh tác, và xác nhận của Ủy ban Nhân dân cấp huyện. Năm 2022, Tổ chức Sở hữu Trí tuệ Thế giới (WIPO) ghi nhận sâm Ngọc Linh là một trong 12 trường hợp điển hình toàn cầu về “sử dụng quyền sở hữu trí tuệ để bảo vệ tài nguyên di sản sinh học quốc gia”.

So sánh biểu tượng sâm giữa các quốc gia châu Á

Tính biểu tượng và thách thức toàn cầu

Biểu tượng sâm ở các nước châu Á phản ánh một xu hướng chung: sự chuyển dịch từ “giá trị dược liệu” sang “giá trị chủ quyền”, từ “tài nguyên thiên nhiên” sang “di sản sinh học quốc gia”. Tuy nhiên, quá trình này cũng đặt ra những thách thức nghiêm trọng. Tình trạng làm giả sâm Hàn Quốc tại Trung Quốc, tranh chấp tên gọi “sâm Triều Tiên” trên thị trường quốc tế, hay việc một số công ty đa quốc gia đăng ký bản quyền chiết xuất saponin từ sâm Việt Nam tại Mỹ – đều là những minh chứng cho cuộc cạnh tranh không chỉ về thương mại mà còn về quyền định nghĩa, quyền kiểm soát và quyền kể chuyện về loài cây mang tính biểu tượng này.

Mặt khác, biến đổi khí hậu đe dọa trực tiếp đến môi trường sống tự nhiên của các loài sâm bản địa: nhiệt độ tăng 2°C khiến vùng phân bố sâm Ngọc Linh thu hẹp 40% vào năm 2050 (theo Báo cáo của Viện Dược liệu Việt Nam, 2023); băng tan ở Baekdusan làm suy giảm độ ẩm đất – yếu tố sống còn cho sâm hoang. Do đó, việc bảo vệ biểu tượng sâm không còn chỉ là nhiệm vụ văn hóa – mà là vấn đề an ninh sinh học quốc gia.

Kết luận, biểu tượng quốc gia của cây sâm ở châu Á là một hiện tượng đa chiều: vừa là di sản y học cổ truyền, vừa là sản phẩm của chính sách nhà nước, vừa là biểu hiện của ý thức dân tộc trong thời đại toàn cầu hóa. Nó nhắc nhở rằng, đằng sau mỗi củ sâm được bày bán trên kệ thuốc hay trưng bày trong bảo tàng, luôn tồn tại một câu chuyện về đất đai, lịch sử, chủ quyền và khát vọng tồn tại của một dân tộc.