Xuất khẩu sâm Việt Nam sang EU: Cơ hội và thách thức

Xuất khẩu sâm Việt Nam sang Liên minh châu Âu (EU) mở ra cơ hội lớn nhờ hiệp định EVFTA, nhưng cũng đối mặt với nhiều rào cản kỹ thuật và cạnh tranh khốc liệt từ các loại sâm truyền thống.

Bối cảnh ngành sâm Việt Nam và thị trường EU

Việt Nam sở hữu nguồn dược liệu phong phú, trong đó sâm Ngọc Linh – loài nhân sâm đặc hữu được phát hiện tại vùng núi Ngọc Linh (Kon Tum – Quảng Nam) – được đánh giá là một trong những loại sâm quý hiếm nhất thế giới. Với hàm lượng saponin cao vượt trội so với nhân sâm Hàn Quốc hay Trung Quốc, sâm Ngọc Linh đã được cấp chỉ dẫn địa lý quốc gia và đang từng bước khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế.

Trong khi đó, thị trường Liên minh châu Âu (EU) là một trong những khu vực nhập khẩu dược liệu và thực phẩm chức năng lớn nhất toàn cầu, với nhu cầu ngày càng tăng đối với các sản phẩm tự nhiên, hữu cơ và có nguồn gốc rõ ràng. Người tiêu dùng EU ngày càng quan tâm đến sức khỏe, lão hóa và tăng cường miễn dịch – những lĩnh vực mà nhân sâm nói chung và sâm Ngọc Linh nói riêng có tiềm năng đáp ứng tốt.

Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam – EU (EVFTA), chính thức có hiệu lực từ tháng 8 năm 2020, đã mở ra cánh cửa thuận lợi cho hàng hóa Việt Nam, bao gồm cả dược liệu và thực phẩm bổ sung từ sâm. Theo EVFTA, hơn 85% dòng thuế sẽ được xóa bỏ ngay khi hiệp định có hiệu lực, và gần 100% sau 7–10 năm. Tuy nhiên, để tận dụng được ưu đãi này, sản phẩm sâm Việt Nam phải đáp ứng nghiêm ngặt các tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và quy định về ghi nhãn của EU.

Tiềm năng và cơ hội từ thị trường EU

Thị trường EU không chỉ có sức mua cao mà còn có xu hướng tiêu dùng bền vững và thiên về sản phẩm tự nhiên – điều kiện lý tưởng cho sâm Việt Nam, đặc biệt là sâm Ngọc Linh – vốn được trồng theo phương pháp bán hoang dã hoặc hữu cơ ở độ cao trên 1.200 mét.

Nhu cầu gia tăng đối với sản phẩm chăm sóc sức khỏe

Theo báo cáo của European Herbal and Traditional Medicine Practitioners Association (EHTPA), doanh số bán các sản phẩm thảo dược tại EU đạt hơn 10 tỷ EUR/năm và tiếp tục tăng trưởng ổn định. Nhân sâm – dù là Panax ginseng (Hàn Quốc), Panax quinquefolius (Mỹ) hay Panax vietnamensis (Việt Nam) – đều thuộc nhóm “adaptogen” được ưa chuộng vì khả năng hỗ trợ giảm stress, tăng cường sinh lực và cải thiện trí nhớ.

Lợi thế từ EVFTA và thương hiệu quốc gia

EVFTA không chỉ giúp giảm thuế mà còn tạo điều kiện cho các doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng dược liệu toàn cầu. Bên cạnh đó, Chính phủ Việt Nam đã phê duyệt Đề án “Phát triển sâm Việt Nam giai đoạn 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2045”, trong đó nhấn mạnh việc xây dựng thương hiệu sâm Ngọc Linh thành sản phẩm quốc gia, đồng thời đẩy mạnh xúc tiến thương mại tại các thị trường khó tính như EU, Mỹ và Nhật Bản.

Sự công nhận khoa học quốc tế

Nhiều nghiên cứu quốc tế đã xác nhận hàm lượng saponin toàn phần trong sâm Ngọc Linh lên tới 10–12%, cao hơn đáng kể so với nhân sâm Hàn Quốc (khoảng 3–6%). Đặc biệt, sâm Ngọc Linh chứa hơn 50 loại saponin, trong đó có 26 loại mới chưa từng được ghi nhận ở các loài sâm khác. Điều này tạo nên lợi thế khoa học và y học độc đáo, giúp sản phẩm dễ dàng thuyết phục các nhà phân phối và người tiêu dùng EU có kiến thức về dược liệu.

Rào cản và thách thức chính

Mặc dù tiềm năng lớn, việc đưa sâm Việt Nam vào thị trường EU vẫn gặp nhiều trở ngại, chủ yếu đến từ yêu cầu kỹ thuật, quy định pháp lý và sự cạnh tranh khốc liệt.

Yêu cầu kỹ thuật và quy định pháp lý nghiêm ngặt

EU áp dụng hệ thống quy định rất chặt chẽ đối với thực phẩm chức năng và dược liệu nhập khẩu, bao gồm:

• Quy định về an toàn thực phẩm (Regulation (EC) No 178/2002): Mọi sản phẩm phải chứng minh không chứa vi sinh vật gây hại, kim loại nặng vượt mức cho phép hoặc dư lượng thuốc bảo vệ thực vật.
• Novel Food Regulation (EU) 2015/2283: Nếu sâm Ngọc Linh chưa từng được tiêu thụ đáng kể tại EU trước năm 1997, nó có thể bị coi là “thực phẩm mới” và cần trải qua quy trình đăng ký, đánh giá an toàn kéo dài 18–24 tháng.
• Quy định về ghi nhãn (Regulation (EU) No 1169/2011): Nhãn sản phẩm phải ghi rõ thành phần, xuất xứ, hướng dẫn sử dụng, cảnh báo dị ứng và không được đưa ra tuyên bố y tế chưa được EFSA (Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu) phê duyệt.

Cạnh tranh từ các thương hiệu sâm lâu đời

Thị trường EU đã quen thuộc với nhân sâm Hàn Quốc (Korean Red Ginseng), nhân sâm Mỹ và nhân sâm Trung Quốc – những sản phẩm có lịch sử hàng trăm năm, hệ thống phân phối hoàn chỉnh và chiến lược marketing bài bản. Các thương hiệu như Korea Ginseng Corporation (KGC), CheongKwanJang hay Nature’s Way đã chiếm lĩnh kệ hàng tại các chuỗi nhà thuốc, siêu thị và cửa hàng thực phẩm chức năng lớn như dm, Rossmann, Holland & Barrett.

Sâm Việt Nam, dù có chất lượng vượt trội, nhưng vẫn là “gương mặt mới”, thiếu nhận diện thương hiệu và mạng lưới phân phối. Việc xây dựng niềm tin với người tiêu dùng EU đòi hỏi thời gian, đầu tư và chiến lược dài hạn.

Hạn chế trong chuỗi cung ứng và chế biến

Hiện nay, phần lớn sâm Ngọc Linh vẫn được thu hoạch thủ công và chế biến ở quy mô nhỏ lẻ. Nhiều cơ sở chưa đạt chứng nhận GACP (Thực hành tốt nuôi trồng dược liệu) hay HACCP/GMP – những tiêu chuẩn bắt buộc nếu muốn xuất khẩu vào EU. Ngoài ra, việc thiếu các dạng bào chế đa dạng (viên nang, chiết xuất lỏng, trà hòa tan…) cũng làm giảm khả năng tiếp cận người tiêu dùng hiện đại tại châu Âu.

So sánh sâm Việt Nam với các loại sâm phổ biến trên thị trường EU

Bảng dưới đây so sánh sâm Ngọc Linh (Panax vietnamensis) với các loại sâm chủ lực hiện có mặt tại EU:

Chiến lược và giải pháp để thúc đẩy xuất khẩu

Để khai thác hiệu quả thị trường EU, Việt Nam cần triển khai đồng bộ các giải pháp từ cấp quốc gia đến doanh nghiệp.

Hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn và chứng nhận

Các vùng trồng sâm trọng điểm như Kon Tum, Quảng Nam cần được tổ chức sản xuất theo mô hình hợp tác xã hoặc doanh nghiệp liên kết, áp dụng GACP-WHO và hướng tới chứng nhận hữu cơ EU (EU Organic). Đồng thời, các cơ sở chế biến cần đạt GMP và HACCP để đảm bảo chất lượng ổn định và truy xuất được nguồn gốc.

Đăng ký Novel Food và xây dựng hồ sơ khoa học

Bộ Y tế và Bộ Nông nghiệp cần phối hợp với các viện nghiên cứu (như Viện Dược liệu, Đại học Dược Hà Nội) để xây dựng hồ sơ đăng ký sâm Ngọc Linh là “thực phẩm mới” tại EU. Hồ sơ này phải bao gồm dữ liệu về thành phần hóa học, độc tính, liều dùng an toàn và các nghiên cứu lâm sàng (nếu có).

Xây dựng thương hiệu và chiến lược marketing phù hợp

Thay vì cạnh tranh trực tiếp với nhân sâm Hàn Quốc, sâm Việt Nam nên định vị là “siêu sâm” – sản phẩm cao cấp, hữu cơ, giàu dưỡng chất và có giá trị y học độc đáo. Cần tận dụng các kênh digital marketing, tham gia hội chợ chuyên ngành (như Vitafoods Europe), hợp tác với KOLs trong lĩnh vực wellness và y học cổ truyền tại châu Âu.

Phát triển sản phẩm đa dạng và phù hợp văn hóa tiêu dùng

Người tiêu dùng EU ưa chuộng các dạng tiện dụng như viên uống, nước uống bổ dưỡng, trà túi lọc hoặc chiết xuất dạng bột. Do đó, doanh nghiệp Việt cần đầu tư R&D để phát triển các dòng sản phẩm phù hợp, đồng thời đảm bảo bao bì thân thiện môi trường và thông tin minh bạch.

Kết luận

Sâm Việt Nam, đặc biệt là sâm Ngọc Linh, sở hữu tiềm năng to lớn để chinh phục thị trường EU – nơi coi trọng chất lượng, nguồn gốc và giá trị khoa học. Tuy nhiên, con đường xuất khẩu không hề bằng phẳng, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt từ cả Nhà nước, doanh nghiệp và cộng đồng khoa học.

Việc tận dụng EVFTA không chỉ là câu chuyện giảm thuế, mà là quá trình nâng cao năng lực sản xuất, tuân thủ quy định quốc tế và xây dựng câu chuyện thương hiệu thuyết phục. Nếu được đầu tư bài bản, sâm Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành “đại sứ” cho dược liệu Việt trên bản đồ y học toàn cầu, đồng thời mang lại giá trị kinh tế bền vững cho vùng núi cao Tây Nguyên và miền Trung.