Sự ra đời của các trường đào tạo nghề làm sâm chuyên nghiệp tại Việt

Trong bối cảnh ngành sâm Việt Nam chuyển mình từ khai thác tự nhiên sang canh tác quy mô công nghiệp, các cơ sở đào tạo nghề chuyên biệt đã ra đời nhằm chuẩn hóa nguồn nhân lực, đảm bảo chất lượng từ khâu trồng trọt đến chế biến sâu.

Bối cảnh lịch sử và nhu cầu cấp thiết về nhân lực ngành sâm

Từ đầu thế kỷ 21, Việt Nam xác định sâm Ngọc Linh (Panax vietnamensis Ha et Grushv.) là quốc bảo, đồng thời mở rộng nghiên cứu và phát triển các loài sâm quý khác như sâm Lai Châu, sâm Bố Chính (Abelmoschus sagittifolius), tam thất hoang và đương quy. Tuy nhiên, điểm nghẽn lớn nhất của chuỗi giá trị sâm không nằm ở khâu giống hay thị trường, mà ở sự thiếu hụt trầm trọng lao động được đào tạo bài bản. Các kỹ thuật viên phải thành thạo cùng lúc sinh lý thực vật vùng núi cao, phương pháp sơ chế củ sâm để giữ tối đa hoạt chất saponin, và kiến thức y học cổ truyền để bào chế thành phẩm. Trước thực tế ấy, các trường đào tạo nghề làm sâm chuyên nghiệp lần lượt được thành lập, đánh dấu bước ngoặt từ truyền nghề cha truyền con nối sang giáo dục nghề nghiệp có hệ thống.

Tiền đề cho sự ra đời của các trường đào tạo nghề sâm

Chính sách quốc gia về phát triển dược liệu

Nghị quyết số 20-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương về bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân cùng Quy hoạch tổng thể phát triển dược liệu đến năm 2020 và định hướng đến 2030 đã đặt nền móng pháp lý cho việc đầu tư vào giáo dục nghề dược liệu. Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển kinh tế - xã hội vùng dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030 cũng nhấn mạnh việc cần “đào tạo nghề gắn với phát triển dược liệu”. Những văn bản này tạo động lực cho các tỉnh Kon Tum, Quảng Nam, Lai Châu, Lào Cai phối hợp với Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội mở mã ngành đào tạo kỹ thuật trồng, chăm sóc và chế biến sâm.

Thất bại của mô hình truyền nghề tự phát

Trước khi các trường nghề ra đời, kỹ thuật trồng sâm chủ yếu được truyền miệng trong cộng đồng người Xơ Đăng, H'Mông, Dao. Các lớp tập huấn ngắn hạn do dự án phi chính phủ tổ chức tuy hữu ích nhưng thiếu tính liên tục, không cấp chứng chỉ hành nghề, và đặc biệt không trang bị được kiến thức về kiểm nghiệm chất lượng, an toàn thực phẩm hay pháp lý thương mại. Hệ quả là sâm Việt xuất khẩu thô bị ép giá, thậm chí bị trà trộn hàng giả làm ảnh hưởng uy tín quốc gia. Sự cố “sâm Trung Quốc đội lốt sâm Ngọc Linh” năm 2018 là hồi chuông cảnh tỉnh, thúc đẩy chính quyền và doanh nghiệp đầu tư nghiêm túc vào giáo dục nghề sâm bài bản.

Những cơ sở đào tạo nghề sâm tiên phong

Trường Cao đẳng Nghề Kon Tum – Phân hiệu Ngọc Linh

Năm 2019, UBND tỉnh Kon Tum phối hợp với Tổng cục Giáo dục nghề nghiệp cho phép Trường Cao đẳng Nghề Kon Tum thành lập phân hiệu tại huyện Tu Mơ Rông, trung tâm vùng trồng sâm Ngọc Linh. Đây là cơ sở đầu tiên đào tạo hệ trung cấp và sơ cấp chuyên ngành “Kỹ thuật canh tác và sơ chế sâm”. Chương trình kéo dài từ 6 tháng đến 2 năm, bao gồm 30% lý thuyết và 70% thực hành tại vườn ươm, nhà màng và xưởng sơ chế đạt chuẩn GACP-WHO. Học viên là con em đồng bào dân tộc thiểu số được miễn học phí, hỗ trợ tiền ăn ở theo Nghị định 116/2020/NĐ-CP.

Trung tâm Dạy nghề và Hỗ trợ nông dân huyện Nam Trà My

Không chính thức mang tên “trường nghề”, nhưng Trung tâm Dạy nghề huyện Nam Trà My (Quảng Nam) từ năm 2020 đã triển khai khóa đào tạo “Kỹ thuật viên sâm Ngọc Linh” dài hạn 12 tháng, được Sở Lao động – Thương binh và Xã hội tỉnh Quảng Nam cấp phép và kiểm định chất lượng. Điểm khác biệt của mô hình này là học viên được đào tạo xen kẽ với lao động thực tế tại các hợp tác xã sâm, áp dụng phương pháp “vừa học vừa làm” có hưởng lương. Chương trình chú trọng kỹ năng chẩn đoán bệnh qua biểu hiện lá và rễ, kỹ thuật nhân giống bằng phương pháp nuôi cấy mô và giâm hom.

Khoa Dược liệu – Học viện Nông nghiệp Việt Nam (hệ trung cấp nghề)

Dù là đơn vị đào tạo bậc đại học, Khoa Dược liệu của Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã mở hệ trung cấp nghề liên thông “Công nghệ dược liệu chuyên sâu về sâm” từ năm 2021. Khóa học kéo dài 18 tháng, hướng đến đối tượng là cán bộ kỹ thuật của các công ty dược lớn như Traphaco, OPC, Dược phẩm Trung ương 1. Chương trình đào tạo đi sâu vào quy trình chiết xuất saponin, kiểm nghiệm bằng HPLC, đông khô củ sâm và sản xuất viên nang theo tiêu chuẩn GMP.

Trường Trung cấp Nghề Lào Cai – Khoa Nông lâm

Tại vùng núi Tây Bắc, Trường Trung cấp Nghề Lào Cai phối hợp với Sở Y tế và Viện Dược liệu Trung ương ra mắt chuyên ngành “Trồng và chế biến sâm địa phương” vào năm 2022, tập trung vào sâm Lai Châu và các loài thuộc chi Panax bản địa. Học viên được cấp chứng chỉ hành nghề có giá trị toàn quốc, được giới thiệu việc làm tại các vườn sâm của Công ty Cổ phần Sâm Việt Nam, HTX Sâm Fansipan và các doanh nghiệp dược phẩm khu vực trung du miền núi phía Bắc.

Chương trình đào tạo và khung năng lực chuẩn

Cấu trúc chương trình điển hình

Hầu hết chương trình đào tạo nghề làm sâm chuyên nghiệp tại Việt Nam đều được xây dựng dựa trên Khung trình độ quốc gia (bậc 3-4) và tiêu chuẩn kỹ năng nghề quốc gia cho nghề “Canh tác và chế biến dược liệu” do Bộ Lao động ban hành. Một chương trình trung cấp điển hình bao gồm:

• Khối kiến thức cơ sở: Sinh thái học cây sâm; thổ nhưỡng vùng núi cao; nguyên lý dược học cổ truyền; pháp luật về quản lý dược liệu và sở hữu trí tuệ.
• Khối kỹ năng trồng trọt: Thiết kế vườn ươm, nhân giống hữu tính/vô tính, quản lý ánh sáng nhà lưới, phòng trừ bệnh thối cổ rễ và bệnh do Fusarium, thu hoạch và phân loại củ đúng niên hạn.
• Khối kỹ năng sơ chế và bào chế cơ bản: Rửa, hấp, sấy ở nhiệt độ kiểm soát để tối ưu hàm lượng ginsenoside Rb1 và Mr2; kỹ thuật ngâm mật ong, ngâm rượu; đóng gói bảo quản hút chân không.
• Khối kỹ năng mềm: Marketing nông sản dược liệu, giao dịch qua sàn thương mại điện tử, truy xuất nguồn gốc và nhật ký canh tác.

So sánh các loại hình đào tạo nghề sâm hiện nay

Vai trò của doanh nghiệp và hợp tác xã trong đào tạo

Các trường nghề không đơn phương vận hành; doanh nghiệp đóng vai trò đồng kiến tạo chương trình. Tập đoàn TH, Công ty Cổ phần Sâm Ngọc Linh Kon Tum, HTX Nông dược Tây Thiên và Công ty Sâm Việt Nam là những đơn vị tiên phong đặt hàng đào tạo nhân lực theo hình thức “học bổng trọn gói”. Theo đó, sinh viên ký cam kết làm việc 3-5 năm sau tốt nghiệp, được doanh nghiệp chi trả học phí và trợ cấp thực tập. Mô hình này giải quyết đồng thời bài toán chất lượng đào tạo và bài toán nguồn nhân lực ổn định cho doanh nghiệp, đặc biệt tại vùng sâu như Tu Mơ Rông và Nam Trà My.

Thách thức trong quá trình hình thành và phát triển

Dù đạt được nhiều kết quả tích cực, các trường đào tạo nghề làm sâm chuyên nghiệp vẫn đối mặt với nhiều khó khăn nội tại và ngoại cảnh:

• Đội ngũ giảng viên: Khó tuyển dụng được chuyên gia vừa giỏi sư phạm nghề vừa thạo kỹ thuật trồng sâm quý hiếm. Nhiều giảng viên phải tự học từ tài liệu Hàn Quốc, Trung Quốc rồi chuyển ngữ, thiếu giáo trình tiếng Việt chuẩn hóa.
• Cơ sở vật chất: Vườn thực nghiệm cần độ cao từ 1.200m trở lên, khí hậu mát ẩm quanh năm, đòi hỏi đầu tư rất lớn trong khi ngân sách địa phương hạn hẹp.
• Đầu ra và chứng chỉ hành nghề: Một số chứng chỉ nghề sâm chưa được công nhận rộng rãi bởi Bộ Y tế và Bộ Nông nghiệp, gây lúng túng cho học viên khi muốn xin việc ở các nhà máy dược đạt chuẩn GMP.
• Nguy cơ mai một kiến thức bản địa: Giáo trình hiện đại đôi khi bỏ qua tri thức dân gian của người Xơ Đăng về chọn giống, tạo tầng mùn tự nhiên. Việc cân bằng giữa khoa học hàn lâm và bí quyết truyền thống là bài toán chưa có lời giải trọn vẹn.

Triển vọng và xu hướng phát triển

Với việc Chính phủ phê duyệt Đề án “Phát triển và xây dựng thương hiệu Sâm Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045”, các trường đào tạo nghề sâm được dự báo sẽ bước vào giai đoạn nâng cấp mạnh mẽ về chất lượng và quy mô. Một số xu hướng nổi bật bao gồm:

• Liên kết quốc tế: Hợp tác với các trường nghề dược liệu của Hàn Quốc (Đại học Quốc gia Chungnam, Viện Nghiên cứu Nhân sâm Hàn Quốc) để chuyển giao giáo trình và công nghệ chế biến sâm đen, sâm hấp mật ong chân không.
• Chuyển đổi số: Xây dựng mô hình “Lớp học ảo” kết nối vườn sâm với phòng thực hành lab, cho phép học viên ở xa thực hành điều khiển hệ thống tưới nhỏ giọt, theo dõi nhiệt ẩm qua IoT.
• Mở rộng ngành đào tạo: Dự kiến bổ sung chuyên ngành “Quản trị du lịch dược liệu” và “Marketing sản phẩm sâm” tại các trường nghề để khai thác tiềm năng du lịch canh nông gắn với vùng trồng sâm.
• Hệ thống chứng chỉ nghề liên thông ASEAN: Đàm phán để chứng chỉ kỹ thuật viên sâm Việt Nam được công nhận tương đương trong Cộng đồng Kinh tế ASEAN, mở đường cho lao động chất lượng cao làm việc tại các quốc gia trong khu vực.

“Sự ra đời của các trường đào tạo nghề làm sâm chuyên nghiệp không chỉ là giải pháp cho bài toán nhân lực trước mắt. Đó là cuộc cách mạng về tư duy: biến nghề trồng sâm – vốn mang tính bản năng và kinh nghiệm – thành một ngành khoa học ứng dụng thực sự, góp phần đưa thương hiệu Sâm Việt Nam vươn ra thế giới một cách xứng tầm.”
– PGS.TS. Nguyễn Văn Hùng, nguyên Phó Viện trưởng Viện Dược liệu Trung ương.

Kết nối với hệ sinh thái sức khỏe cộng đồng

Một khía cạnh quan trọng khác của các trường đào tạo nghề sâm là sứ mệnh lan tỏa kiến thức sử dụng sâm đúng cách đến cộng đồng. Sinh viên tốt nghiệp không chỉ là người trồng và chế biến, mà còn là những “đại sứ sức khỏe” tại địa phương. Họ được đào tạo để phân biệt sâm thật – sâm giả, hướng dẫn người tiêu dùng sử dụng sâm đúng liều lượng, đúng thể trạng theo nguyên lý y học cổ truyền. Điều này góp phần phòng ngừa tình trạng ngộ độc sâm do lạm dụng, đồng thời nâng cao giá trị văn hóa sử dụng sâm trong đời sống người Việt. Sự gắn kết giữa đào tạo nghề, doanh nghiệp, nhà khoa học và cộng đồng chính là chìa khóa để ngành sâm Việt Nam phát triển bền vững, thịnh vượng.