Sâm trong nghệ thuật làm tranh khắc gỗ Lạng Sơn

Sâm trong nghệ thuật làm tranh khắc gỗ Lạng Sơn là một chủ đề văn hóa – y học độc đáo, phản ánh mối liên hệ sâu sắc giữa dược liệu quý và biểu đạt nghệ thuật dân gian vùng biên ải.

Bối cảnh lịch sử và địa lý

Lạng Sơn, tỉnh cực Bắc Việt Nam, giáp ranh với Trung Quốc, từ lâu nổi tiếng không chỉ về vị trí chiến lược mà còn nhờ vào hệ sinh thái phong phú, đặc biệt là các loài sâm quý như sâm Ngọc Linh (mặc dù chủ yếu ở Quảng Nam – Kon Tum), sâm Bố Chính và đặc biệt là các loại “sâm rừng” mọc hoang dã trong núi đá vôi. Trong bối cảnh đó, người Tày, Nùng – hai dân tộc chiếm đa số tại Lạng Sơn – đã phát triển một nền nghệ thuật dân gian phong phú, trong đó tranh khắc gỗ đóng vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh, nghi lễ và trang trí nhà cửa.

Tranh khắc gỗ Lạng Sơn thường được chạm trên các tấm ván gỗ thị, gỗ mít hoặc gỗ xoan – những loại gỗ mềm, thớ mịn, dễ khắc và bền theo thời gian. Nghệ nhân địa phương không chỉ tái hiện cảnh sinh hoạt, tín ngưỡng mà còn đưa vào đó hình ảnh của thiên nhiên, cây cỏ, trong đó có sâm – biểu tượng cho sức khỏe, sự trường thọ và linh khí núi rừng.

Hình tượng sâm trong tranh khắc gỗ Lạng Sơn

Khác với các vùng khác, nơi sâm thường chỉ xuất hiện trong y thư hay dược điển, tại Lạng Sơn, sâm được “nghệ thuật hóa” qua lăng kính dân gian. Trong nhiều bản khắc gỗ cổ, sâm không hiện diện như một dược liệu khô mà là một thực thể sống động: rễ uốn lượn như hình người, lá xòe như bàn tay hứng lấy sương đêm, thân leo bám vào vách đá – tất cả đều được cách điệu hóa để phù hợp với ngôn ngữ tạo hình của tranh khắc gỗ.

Có ba dạng biểu đạt chính của sâm trong tranh khắc gỗ Lạng Sơn:

• Sâm như biểu tượng trường thọ: Thường xuất hiện cùng hạc, rùa, nai – những linh vật trong tín ngưỡng Đạo giáo và Phật giáo dân gian.
• Sâm như linh dược chữa bệnh: Được mô tả trong cảnh người già hái sâm, thầy lang sắc thuốc, hoặc đặt cạnh bình thuốc, ấm sắc.
• Sâm như hiện thân của núi rừng thiêng: Kết hợp với hình ảnh núi non, mây mù, thác nước – gợi lên không gian huyền bí nơi sâm mọc.

Điều đáng chú ý là nghệ nhân Lạng Sơn hiếm khi gọi thẳng “nhân sâm” mà dùng từ “củ ngải núi”, “củ trời”, hoặc “thảo linh căn” – những tên gọi mang tính ẩn dụ, tôn kính và huyền thoại hóa giá trị của sâm.

Kỹ thuật khắc họa sâm trên gỗ

Việc khắc họa sâm đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện vì hình dáng rễ sâm rất phức tạp, uốn lượn và chi tiết. Nghệ nhân thường sử dụng hai kỹ thuật chính:

• Khắc âm (âm bản): Phần nền được đẽo bỏ, để lại hình sâm nổi lên. Kỹ thuật này giúp nhấn mạnh đường nét và tạo bóng đổ tự nhiên dưới ánh sáng.
• Khắc dương (dương bản): Ngược lại, phần hình sâm được đục sâu, tạo cảm giác chìm vào mặt gỗ – thường dùng khi sâm là chi tiết phụ trong bố cục lớn.

Dụng cụ chủ yếu gồm đục lưỡi cong, đục mũi nhọn và dao gọt mảnh. Mỗi nghệ nhân có bộ đục riêng, được rèn theo yêu cầu cá nhân để xử lý các chi tiết nhỏ như rễ phụ, nốt sần trên củ sâm. Quá trình hoàn thiện một bản khắc sâm có thể mất từ vài ngày đến vài tuần, tùy độ phức tạp.

Một điểm đặc biệt là màu sắc. Tranh khắc gỗ Lạng Sơn truyền thống thường giữ nguyên màu gỗ tự nhiên, nhưng đôi khi được phủ một lớp dầu hạt trẩu hoặc nhựa thông để tăng độ bóng và bảo quản. Trong một số trường hợp hiếm, nghệ nhân dùng phẩm màu thảo mộc (lá chàm, củ nghệ) để tô điểm nhẹ cho lá hoặc hoa sâm, tạo điểm nhấn thị giác.

Ý nghĩa văn hóa – tâm linh

Trong quan niệm dân gian Lạng Sơn, sâm không chỉ là dược liệu mà còn là “linh vật thực vật” – tức thực vật có linh hồn. Người Tày tin rằng sâm mọc ở nơi “địa linh”, nơi giao thoa giữa trời và đất, nên việc khắc họa sâm trên gỗ cũng là cách “giữ lại linh khí” của núi rừng trong nhà.

“Củ sâm là con mắt của núi, nhìn thấy mọi điều lành dữ. Khắc sâm lên ván là để núi che chở cho nhà.”

Lời truyền khẩu trên cho thấy sâm trong tranh khắc gỗ còn mang chức năng hộ mệnh. Nhiều gia đình treo tranh sâm ở gian giữa hoặc đầu giường người già, với niềm tin rằng nó giúp xua đuổi tà khí, tăng cường sinh lực và kéo dài tuổi thọ.

Ngoài ra, sâm còn gắn với nghi lễ “cúng rừng” – một phong tục phổ biến của người Nùng. Trong lễ này, tranh khắc gỗ có hình sâm được đặt trên bàn thờ cùng với rượu, gạo và thịt gà, như một lời tri ân đối với thần rừng đã ban tặng dược thảo quý.

So sánh sâm trong tranh khắc gỗ Lạng Sơn với các vùng khác

Mặc dù tranh khắc gỗ là loại hình nghệ thuật phổ biến ở nhiều vùng miền Việt Nam, nhưng cách biểu đạt sâm lại có sự khác biệt rõ rệt. Bảng sau so sánh đặc điểm tiêu biểu:

Như bảng cho thấy, tranh khắc gỗ Lạng Sơn mang đậm dấu ấn bản địa, không chịu ảnh hưởng nhiều từ mỹ thuật cung đình hay Hán học, mà phát triển độc lập từ đời sống và tín ngưỡng dân gian vùng cao.

Diễn biến và bảo tồn hiện nay

Sang thế kỷ XX, đặc biệt sau năm 1975, nghệ thuật tranh khắc gỗ Lạng Sơn dần mai một do nhiều nguyên nhân: thiếu nghệ nhân kế thừa, sự du nhập của tranh in công nghiệp, và suy giảm tài nguyên rừng khiến sâm hoang dã trở nên cực kỳ khan hiếm. Nhiều bản khắc cổ bị thất lạc hoặc bán cho thương lái Trung Quốc với giá cao.

Tuy nhiên, từ đầu thập niên 2000, nhờ các chương trình phục hồi di sản phi vật thể do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với chính quyền Lạng Sơn triển khai, tranh khắc gỗ – trong đó có đề tài sâm – đã được khôi phục. Một số nghệ nhân tiêu biểu như ông Nông Văn Sính (huyện Văn Quan) hay bà Hoàng Thị Mến (huyện Bắc Sơn) đã mở lớp dạy nghề cho thanh niên địa phương, đồng thời sáng tác lại các bản khắc sâm dựa trên ký ức và tư liệu sưu tầm.

Hiện nay, tranh khắc gỗ sâm Lạng Sơn không chỉ là hiện vật trưng bày mà còn trở thành sản phẩm lưu niệm cao cấp, được du khách trong và ngoài nước ưa chuộng. Một số tác phẩm đương đại thậm chí kết hợp kỹ thuật khắc gỗ truyền thống với sơn mài hoặc khảm vỏ trứng, tạo nên phong cách lai giữa cổ và kim.

Giá trị học thuật và tiềm năng nghiên cứu

Từ góc độ nghiên cứu liên ngành, tranh khắc gỗ Lạng Sơn có đề tài sâm mở ra nhiều hướng tiếp cận:

• Dược học dân tộc**: Các bản khắc có thể cung cấp manh mối về loài sâm từng tồn tại ở vùng Đông Bắc, hỗ trợ công tác định danh thực vật học.
• Nghệ thuật học**: Phong cách tạo hình sâm phản ánh thẩm mỹ thị giác và tư duy biểu tượng của người Tày – Nùng.
• Nhân học văn hóa**: Việc sâm được linh thiêng hóa cho thấy mối quan hệ “con người – thiên nhiên – siêu nhiên” trong xã hội nông – lâm nghiệp miền núi.

Nhiều viện nghiên cứu như Viện Dân tộc học, Viện Mỹ thuật Việt Nam đã bắt đầu số hóa các bản khắc cổ và xây dựng cơ sở dữ liệu mở về chủ đề này. Gần đây, Đại học Văn hóa Hà Nội phối hợp với Bảo tàng Lạng Sơn tổ chức hội thảo quốc tế “Sâm và biểu tượng trong nghệ thuật dân gian Việt Nam”, trong đó tranh khắc gỗ Lạng Sơn là trọng tâm.

Kết luận

Sâm trong nghệ thuật làm tranh khắc gỗ Lạng Sơn không đơn thuần là hình ảnh minh họa cho một loại dược liệu, mà là kết tinh của tri thức sinh thái, tín ngưỡng dân gian và kỹ thuật thủ công tinh xảo. Đây là một di sản văn hóa đa tầng, vừa mang tính địa phương sâu sắc, vừa có giá trị phổ quát trong việc hiểu về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên và với thế giới tâm linh. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của dòng tranh này không chỉ giữ gìn bản sắc dân tộc mà còn góp phần nâng cao nhận thức về bảo vệ đa dạng sinh học – trong đó sâm hoang dã là một biểu tượng tiêu biểu.