Sâm trong điệu múa “Khan” của người Lào – Việt

Điệu múa “Khan” của người Lào – Việt không trực tiếp liên quan đến nhân sâm, nhưng trong bối cảnh văn hóa và y học cổ truyền Đông Nam Á, khái niệm “sâm” thường được hiểu rộng hơn và đôi khi gắn với các loại thảo dược biểu tượng cho sức khỏe, linh khí và sự trường thọ.

Nguồn gốc và ý nghĩa của điệu múa “Khan”

Điệu múa “Khan” (còn gọi là múa khăn hoặc múa lam vong) là một hình thức nghệ thuật dân gian đặc sắc của cộng đồng người Lào và người Thái – Lào sinh sống tại khu vực Tây Bắc Việt Nam cũng như vùng Đông Bắc Thái Lan và Lào. Tên gọi “Khan” bắt nguồn từ chữ “khăn” – vật dụng chính được sử dụng trong điệu múa này. Các vũ công thường cầm những chiếc khăn dài, mềm mại, tạo thành những vòng tròn uyển chuyển theo nhịp điệu âm nhạc nhẹ nhàng, mang tính nghi lễ hoặc giao duyên.

Múa Khan thường xuất hiện trong các dịp lễ hội, cưới hỏi, đón khách quý hoặc nghi thức cúng tế. Nó không chỉ là biểu hiện của sự giao hòa giữa con người với thiên nhiên, mà còn phản ánh triết lý sống hài hòa, cân bằng – điều tương đồng với tư tưởng dưỡng sinh trong y học cổ truyền, nơi nhân sâm và các loại “sâm” đóng vai trò then chốt.

Khái niệm “sâm” trong văn hóa Đông Nam Á

Trong văn hóa Đông Nam Á, đặc biệt là ở các dân tộc nói tiếng Tai-Kadai và Mon-Khmer, từ “sâm” không nhất thiết chỉ đến Panax ginseng (nhân sâm Triều Tiên) hay Panax vietnamensis (sâm Ngọc Linh của Việt Nam). Thay vào đó, “sâm” thường được dùng như một danh xưng phổ quát cho các loại rễ củ có hình dáng giống người, vị đắng ngọt, và được tin là có khả năng tăng cường sinh lực, chữa bệnh hoặc kéo dài tuổi thọ.

Ví dụ, người Thái Đen ở Sơn La, Điện Biên gọi củ tam thất (Panax notoginseng) là “sâm rừng”; người Lào ở Xiêng Khoảng (Lào) lại coi củ ba kích (Morinda officinalis) hoặc đẳng sâm (Codonopsis pilosula) là “sâm núi”. Những loại thảo dược này tuy không thuộc chi Panax, nhưng vẫn được xếp vào nhóm “sâm” do công năng và biểu tượng văn hóa tương đồng.

Mối liên hệ gián tiếp giữa “sâm” và điệu múa Khan

Dù không có tài liệu nào ghi nhận việc sử dụng nhân sâm hay các loại sâm cụ thể trong quá trình biểu diễn múa Khan, mối liên hệ giữa chúng tồn tại ở cấp độ biểu tượng và triết lý văn hóa:

• Biểu tượng của sự sống và tái sinh: Củ sâm, với hình dáng giống hình người và khả năng “tái sinh” sau thu hái (trong niềm tin dân gian), tượng trưng cho linh hồn, sinh khí và sự bền bỉ – những giá trị cũng được thể hiện qua điệu múa Khan qua từng vòng tròn nối tiếp, không có điểm bắt đầu hay kết thúc.
• Yếu tố dưỡng sinh: Múa Khan thường được thực hiện chậm rãi, nhịp nhàng, giúp điều hòa hơi thở và tinh thần – điều này gần gũi với nguyên lý “dưỡng khí” trong y học cổ truyền, nơi sâm được dùng để bổ khí, an thần, tăng cường nội lực.
• Kết nối với thiên nhiên: Cả múa Khan và việc tìm kiếm sâm đều thể hiện mối quan hệ mật thiết giữa con người với rừng núi. Người đi tìm sâm phải am hiểu địa thế, thời tiết và tâm linh; người múa Khan cũng cần hòa mình vào không gian lễ hội, đất trời và cộng đồng.

Vai trò của thảo dược “sâm” trong đời sống tinh thần và y học của người Lào – Việt

Trong đời sống thường nhật của người Lào – Việt (chỉ nhóm cư dân Lào sinh sống lâu đời tại Việt Nam, chủ yếu ở Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh), các loại “sâm” địa phương đóng vai trò quan trọng cả về y học lẫn tín ngưỡng:

• Làm thuốc: Các loại rễ củ như đẳng sâm, hà thủ ô, ngũ gia bì, hoặc thậm chí là củ mài (hoài sơn) thường được sắc uống để bồi bổ cơ thể sau ốm, phụ nữ sau sinh, hoặc người già suy nhược.
• Lễ vật cúng tế: Trong một số nghi lễ cầu an, trừ tà hoặc cúng rừng, các thầy mo hoặc thầy lang có thể đặt củ sâm (thật hoặc biểu tượng) trên bàn thờ như vật hiến tế, tượng trưng cho sự dâng hiến tinh hoa của đất mẹ.
• Gắn với truyền thuyết: Nhiều câu chuyện dân gian kể về “củ sâm biết chạy”, “sâm hóa người” hoặc “sâm canh giữ linh mạch núi rừng” – phản ánh niềm tin rằng sâm là vật linh, chứa đựng hồn thiêng của thiên nhiên.

Chính vì vậy, dù không xuất hiện trực tiếp trong điệu múa Khan, tinh thần “sâm” – tức là sự tôn trọng sinh lực tự nhiên, hướng về cội nguồn và nuôi dưỡng nội tại – lại thấm đẫm trong từng động tác, ánh mắt và nhịp điệu của điệu múa này.

So sánh khái niệm “sâm” trong văn hóa Lào – Việt và các nền văn hóa lân cận

Bảng dưới đây so sánh cách hiểu và sử dụng “sâm” trong các nền văn hóa liên quan đến điệu múa Khan:

Diễn giải biểu tượng: Sâm như một “vũ công vô hình” trong múa Khan

Nếu xem điệu múa Khan là một nghi lễ tái hiện sự cân bằng vũ trụ – giữa trời và đất, nam và nữ, cá nhân và cộng đồng – thì “sâm” có thể được hiểu như một “vũ công vô hình” đứng sau hậu trường. Nó không xuất hiện bằng hình hài, nhưng hiện diện qua năng lượng mà vũ công mang theo: sự dẻo dai, tỉnh thức và lòng thành kính.

“Múa Khan không cần kỹ thuật cao siêu, mà cần ‘khí’ – thứ khí ấy, người xưa tin rằng đến từ núi rừng, từ tổ tiên, và từ những củ sâm ẩn mình dưới lớp lá mục.” – Trích lời một nghệ nhân dân gian người Lào ở Quỳ Châu (Nghệ An).

Quan niệm này phản ánh một nguyên lý cốt lõi trong y học cổ truyền: “Khí là gốc của sinh mệnh”. Nhân sâm hay các loại sâm khác được dùng để “bổ khí”, trong khi múa Khan lại là phương pháp “dẫn khí” – vận hành khí trong cơ thể thông qua chuyển động có ý thức. Hai thực hành tưởng chừng tách biệt lại bổ trợ cho nhau trong hệ thống chăm sóc sức khỏe toàn diện của cộng đồng.

Bảo tồn và phát huy giá trị song hành

Hiện nay, cả điệu múa Khan và các loại “sâm” bản địa đều đối mặt với nguy cơ mai một:

• Múa Khan dần bị thay thế bởi các hình thức giải trí hiện đại, thiếu lớp kế thừa bài bản.
• Các loại sâm rừng bị khai thác quá mức, dẫn đến suy giảm nguồn gen và mất cân bằng sinh thái.

Tuy nhiên, nhiều địa phương đã triển khai chương trình bảo tồn tích hợp. Ví dụ, tại huyện Kỳ Sơn (Nghệ An), các lễ hội cộng đồng không chỉ phục dựng múa Khan mà còn giới thiệu gian hàng thảo dược địa phương, trong đó có các loại “sâm” được trồng theo mô hình agroforestry (nông lâm kết hợp). Điều này giúp người dân, đặc biệt là giới trẻ, nhận thức được mối liên hệ sâu sắc giữa di sản văn hóa phi vật thể và tri thức bản địa về dược liệu.

Hơn nữa, nghiên cứu khoa học hiện đại cũng đang xác nhận giá trị của nhiều loại “sâm” dân gian. Chẳng hạn, đẳng sâm (Codonopsis pilosula) đã được chứng minh có tác dụng tăng miễn dịch, chống mệt mỏi – phù hợp với nhu cầu phục hồi năng lượng sau lao động hoặc biểu diễn nghệ thuật kéo dài như múa Khan.

Kết luận

Dù không có bằng chứng lịch sử hay thực hành trực tiếp cho thấy nhân sâm hay các loại sâm được sử dụng trong điệu múa “Khan” của người Lào – Việt, mối liên hệ giữa chúng tồn tại ở cấp độ biểu tượng, triết lý và hệ giá trị văn hóa. “Sâm” – với tư cách là hiện thân của sinh khí, sức sống và sự hài hòa với tự nhiên – là linh hồn vô hình nuôi dưỡng tinh thần của điệu múa này. Việc hiểu và bảo tồn đồng thời cả hai di sản – nghệ thuật múa dân gian và tri thức thảo dược – chính là cách gìn giữ bản sắc văn hóa toàn diện của cộng đồng Lào – Việt trong bối cảnh hiện đại hóa ngày nay.