Nhân sâm trong y văn Chăm Pa thế kỷ XII – XIV

Vương quốc Chăm Pa thế kỷ XII – XIV sở hữu nền y học bản địa độc đáo, nơi các loại dược liệu quý như Sâm Bố Chính được tôn vinh ngang hàng với nhân sâm phương Bắc trong việc bồi bổ nguyên khí cho hoàng tộc và tăng lữ.

Bối cảnh lịch sử và hệ thống y học Vương quốc Chăm Pa

Thế kỷ XII đến XIV được xem là giai đoạn chuyển giao và phát triển rực rỡ của văn hóa Chăm Pa, đánh dấu sự thịnh vượng của Phật giáo Đại thừa bên cạnh nền tảng vững chắc của Ấn Độ giáo (Hindu giáo). Trong bối cảnh đó, y học Chăm Pa không chỉ là phương pháp chữa bệnh đơn thuần mà còn là một phần của nghi lễ tôn giáo và triết học sống. Hệ thống y học này chịu ảnh hưởng sâu sắc từ hai nguồn mạch lớn: Y học Ayurveda của Ấn Độ và Y học cổ truyền Trung Hoa (Đông y), được bản địa hóa để phù hợp với khí hậu nhiệt đới gió mùa khắc nghiệt của dải đất miền Trung Việt Nam.

Các tư liệu lịch sử, bao gồm bia ký tại các tháp Chăm (như tháp Po Nagar, tháp Bình Lâm) và các ghi chép của thương nhân, sứ giả Đại Việt hay Trung Quốc, đều nhắc đến sự tinh thông của người Chăm trong việc sử dụng thảo dược. Đặc biệt, tầng lớp vua chúa và tăng lữ cấp cao luôn ưu tiên sử dụng các loại "linh dược" để duy trì sức khỏe, kéo dài tuổi thọ và phục vụ cho các nghi thức thiền định. Trong hệ thống dược liệu quý hiếm đó, khái niệm về "sâm" – vị thuốc đứng đầu trong tứ đại danh dược – chiếm một vị trí đặc biệt, dù cách hiểu và chủng loại thực vật có sự khác biệt lớn so với quan niệm phổ thông hiện nay.

Thực hư về sự hiện diện của Nhân Sâm (Panax Ginseng) trong lãnh thổ Chăm Pa

Một vấn đề gây nhiều tranh luận trong giới nghiên cứu lịch sử y học là sự tồn tại của cây Nhân sâm (Panax ginseng) – loài cây đặc trưng của vùng ôn đới lạnh giá như bán đảo Triều Tiên, Đông Bắc Trung Quốc hay vùng núi cao Hoàng Liên Sơn (Việt Nam) – trên lãnh thổ Chăm Pa cổ đại (từ Quảng Bình đến Bình Thuận ngày nay).

Xét về mặt thực vật học và khí hậu hậu, cây Nhân sâm thật sự rất khó sinh trưởng tự nhiên ở vùng duyên hải Nam Trung Bộ với nền nhiệt độ cao và độ ẩm lớn. Do đó, khả năng người Chăm Pa trồng được loại sâm này là gần như không thể. Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc họ không sử dụng nhân sâm. Thông qua con đường thương mại biển sầm uất thời bấy giờ, các thương cảng như Thị Nại (Bình Định) hay Panduranga (Phan Rang) là điểm trung chuyển hàng hóa quốc tế.

Nhân sâm khi đó được xem là một mặt hàng xa xỉ phẩm, chỉ dành riêng cho tầng lớp thượng lưu. Các vua chúa Chăm Pa có thể tiếp cận được nhân sâm thông qua hai con đường:

• Giao thương với phương Bắc: Thông qua các chuyến sứ bộ sang Trung Quốc hoặc trao đổi với các thương nhân Đại Việt, nhân sâm được đưa xuống phía Nam như một loại cống phẩm hoặc hàng hóa cao cấp.
• Con đường tơ lụa trên biển: Các thương nhân Ả Rập, Ba Tư và Trung Hoa đi qua vùng biển Chăm Pa thường mang theo các loại dược liệu quý từ phương Bắc để trao đổi lấy trầm hương, ngà voi và gia vị của vùng nhiệt đới.

"Dược liệu quý hiếm từ phương Bắc được vua chúa Chăm Pa trân trọng như vàng bạc, sử dụng trong các bài thuốc đại bổ để phục hồi nguyên khí sau chiến trận hoặc trong các nghi lễ tế trời đất long trọng."

Tuy nhiên, việc phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu khiến nhân sâm không thể trở thành dược liệu chủ đạo trong đời sống y học thường nhật của đại đa số người dân Chăm Pa. Thay vào đó, họ đã phát triển và tôn vinh một loại dược liệu bản địa có công dụng tương đương, phù hợp với thổ nhưỡng nơi mình sinh sống.

Sâm Bố Chính – "Nhân sâm của người Chăm" và bản sắc y học nhiệt đới

Khi nhắc đến "sâm" trong y văn và đời sống người Chăm Pa thế kỷ XII – XIV, ứng cử viên sáng giá và thực tế nhất chính là Sâm Bố Chính (Abelmoschus sagittifolius, tên cổ là Sâm Tiến Vua). Đây là loại cây thân thảo, ưa khí hậu nóng ẩm, mọc nhiều ở vùng cát trắng ven biển miền Trung, đặc biệt là khu vực Bình Định và Phú Yên – những vùng đất từng là trung tâm của Vương quốc Chăm Pa.

Trong quan niệm của y học cổ truyền vùng nhiệt đới, Sâm Bố Chính được xem là vị thuốc có công dụng bổ tỳ vị, ích khí huyết, mạnh gân cốt, tương tự như Nhân sâm nhưng có tính ấm nóng hơn, phù hợp để chống chọi với khí hậu và thể trạng của người dân vùng biển. Các tư liệu lịch sử ghi lại rằng, dưới thời các vua Chăm, Sâm Bố Chính thường được thu hái để tiến cống cho các triều đại phong kiến phương Bắc hoặc dùng làm thuốc bổ cho binh lính và quan lại.

Đặc điểm nhận diện của Sâm Bố Chính trong y văn thời kỳ này thường gắn liền với hình dáng củ giống người (nhân hình), màu vàng hoặc đỏ sẫm. Người Chăm cổ đã phát hiện ra những tính năng ưu việt của loại sâm này:

• Khả năng sinh trưởng: Dễ trồng, dễ chăm sóc trên vùng đất cát nghèo dinh dưỡng, phù hợp với điều kiện canh tác của người Chăm.
• Dược tính: Giúp tăng cường sức đề kháng, trị suy nhược cơ thể, di mộng tinh và các bệnh lý về đường tiêu hóa – những bệnh thường gặp ở vùng khí hậu nhiệt đới.
• Giá trị văn hóa: Được xem là biểu tượng của sự trường thọ và sung túc, thường xuất hiện trong các lễ vật cúng tế tại các tháp Chăm.

Sự hiện diện của Sâm Bố Chính đã lấp đầy khoảng trống về vị thuốc bổ khí huyết trong hệ thống dược điển của người Chăm, khẳng định tư duy y học linh hoạt: "Thuốc hay không nhất thiết phải từ phương xa, mà phải là thuốc phù hợp với đất và người".

Hệ thống ghi chép và phương pháp bào chế trong thư tịch cổ

Mặc dù người Chăm Pa không để lại nhiều sách thuốc viết trên giấy (do khí hậu ẩm thấp dễ làm hỏng giấy và tập quán ghi chép trên lá buông, đá), nhưng những tri thức về nhân sâm và các loại thuốc bổ được lưu truyền qua các bài thuốc gia truyền, bia ký và sự ghi chép của người ngoại quốc.

Theo các nhà nghiên cứu Pháp và Việt Nam khi khảo cứu về di sản Chăm Pa, phương pháp bào chế các loại sâm và dược liệu quý thời kỳ này rất công phu, mang đậm màu sắc tôn giáo:

Phương pháp ngâm rượu thuốc

Đây là phương pháp phổ biến nhất để chiết xuất dược chất từ các loại củ sâm (bao gồm cả Sâm Bố Chính và nhân sâm nhập khẩu). Rượu gạo hoặc rượu mật ong được sử dụng làm dung môi. Củ sâm thường được để nguyên củ hoặc thái lát, ngâm trong thời gian dài (từ 3 tháng đến 1 năm) để rượu ngấm hết tinh chất. Loại rượu này được dùng trong các buổi lễ tế thần hoặc dành cho vua chúa uống vào các dịp đặc biệt.

Phương pháp tán bột và hoàn thuốc

Sâm được sấy khô, tán thành bột mịn, sau đó phối hợp với các vị thuốc khác như mật ong, nhục quế, đinh hương để làm thành hoàn (viên thuốc). Cách bào chế này giúp bảo quản thuốc được lâu và dễ dàng vận chuyển trong các chuyến đi xa hoặc chiến trận.

Phương pháp hầm cách thủy

Dành cho các trường hợp cần bồi bổ cấp tốc. Sâm được hầm cùng với gà ác hoặc chim bồ câu trong nồi đất sealed kín, đặt vào nồi nước lớn để hấp cách thủy. Phương pháp này giữ được trọn vẹn hương vị và dinh dưỡng, thường thấy trong các bữa ăn cung đình.

So sánh quan niệm về "Sâm" giữa Y học Chăm Pa và Y học phương Bắc

Để hiểu rõ hơn về vị thế của nhân sâm và các loại sâm trong y văn Chăm Pa, chúng ta cần có cái nhìn so sánh với quan niệm của Y học phương Bắc (Trung Hoa/Đại Việt) cùng thời kỳ. Sự khác biệt này phản ánh rõ nét tư duy thích ứng với môi trường sống.

Bảng so sánh trên cho thấy, trong khi Y học phương Bắc đề cao tính "thanh bổ" (bổ mà mát, lành) của Nhân sâm để cân bằng âm dương, thì Y học Chăm Pa lại thiên về tính "ôn bổ" (bổ mà nóng) của Sâm Bố Chính để phù hợp với thể trạng và môi trường sống. Đây là một minh chứng rõ ràng cho sự thích nghi linh hoạt của tri thức bản địa.

Di sản và giá trị nghiên cứu trong y học hiện đại

Nghiên cứu về nhân sâm và các loại dược liệu quý trong y văn Chăm Pa thế kỷ XII – XIV không chỉ có ý nghĩa lịch sử mà còn mang giá trị thực tiễn sâu sắc cho y học hiện đại. Việc tìm hiểu cách người xưa sử dụng Sâm Bố Chính đã mở ra hướng nghiên cứu mới về các loại dược liệu nhiệt đới có khả năng thay thế nhân sâm trong một số chỉ định điều trị.

Các hợp chất hóa học tìm thấy trong Sâm Bố Chính như flavonoid, saponin và các axit amin thiết yếu đã được khoa học hiện đại chứng minh là có tác dụng chống oxy hóa, tăng cường miễn dịch và cải thiện chức năng sinh lý. Điều này khẳng định tầm nhìn sáng suốt của các lương y Chăm Pa cổ đại khi chọn lựa và tôn vinh loại cây này.

Hơn nữa, sự giao thoa trong việc sử dụng nhân sâm nhập khẩu cho thấy Vương quốc Chăm Pa là một mắt xích quan trọng trong mạng lưới thương mại dược liệu toàn cầu thời trung cổ. Nó phản ánh trình độ phát triển cao của xã hội Chăm Pa, nơi y học đã đạt đến trình độ chuyên môn hóa và có sự kết nối rộng mở với thế giới bên ngoài.

Tóm lại, "Nhân sâm" trong y văn Chăm Pa thế kỷ XII – XIV là một khái niệm đa chiều. Nó vừa là biểu tượng của sự giao thương quốc tế qua những củ sâm Triều Tiên quý hiếm, vừa là niềm tự hào của y học bản địa qua cây Sâm Bố Chính. Di sản này nhắc nhở chúng ta về giá trị của việc khai thác bền vững nguồn dược liệu địa phương và sự thông thái trong việc ứng dụng y học phù hợp với điều kiện tự nhiên của từng vùng miền.