Nhân sâm trong lễ hội “Hát Then – Đàn Tính” của người Tày

Tổng quan về di sản văn hóa phi vật thể Hát Then – Đàn Tính

Lễ hội và nghệ thuật Hát Then – Đàn Tính của người Tày, Nùng và Thái tại Việt Nam đã được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa Phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây không đơn thuần là một hình thức sinh hoạt văn nghệ dân gian, mà là một nghi lễ tâm linh sâu sắc, đóng vai trò cầu nối giữa thế giới trần tục và thế giới siêu nhiên (thiên đình, cõi âm). Trong hệ thống tín ngưỡng này, con người tìm đến các bà Then (hay ông Then) để giải quyết những vấn đề nan giải như sức khỏe, vận mệnh, tài lộc và sự bình yên cho cộng đồng.

Mặc dù nhạc cụ chính yếu là đàn Tính (một loại đàn dây ba dây) cùng giọng hát truyền miệng, nhưng các yếu tố vật chất đi kèm trong nghi lễ lại vô cùng phong phú, bao gồm rượu, hoa quả, giấy tiền, và đặc biệt là các loại dược liệu quý. Trong bối cảnh đó, nhân sâm và các loại thảo dược quý hiếm khác chiếm một vị trí nhất định, phản ánh tư duy "đông y bổ trợ tây y" và sự tôn trọng thiên nhiên của đồng bào vùng Đông Bắc Bộ.

Vị trí của Sâm trong Y học Cổ truyền và Đời sống Tín ngưỡng người Tày

Khái quát về Sâm trong khu vực cư trú của người Tày

Dân tộc Tày cư trú chủ yếu ở các tỉnh phía Bắc như Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn, Thái Nguyên – những địa phương có điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng thuận lợi cho việc phát triển các loài cây họ nhà sâm (Panax). Đặc biệt, sự hiện diện của Sâm Ngọc Linh và các giống sâm hoang dã tại vùng núi đá vôi đã tạo nên nguồn dược liệu quý giá trong kho tàng tri thức bản địa của họ.

Đối với người Tày, cây cỏ không chỉ là thực phẩm hay thuốc men, mà còn mang "linh hồn" và năng lượng vũ trụ. Việc sử dụng nhân sâm trong đời sống thường nhật gắn liền với quan niệm dưỡng sinh, bồi bổ nguyên khí. Tuy nhiên, khi chuyển sang không gian lễ hội Hát Then, giá trị của nhân sâm được nâng tầm từ vật phẩm y tế thành vật phẩm tâm linh.

Giao thoa giữa Chữa bệnh và Cầu an

Nhiều nghi thức Then (Then Pịa) được tổ chức nhằm mục đích "cầu an, trừ tà, chữa bệnh". Trong quan niệm cổ truyền, bệnh tật thường bắt nguồn từ sự mất cân bằng âm dương hoặc sự xâm phạm của các vong lực xấu. Để khôi phục lại trạng thái cân bằng, ngoài các bài chú thần thoại do bà Then cất lên, cơ thể người bệnh cũng cần được hỗ trợ bởi các vật phẩm mạnh mẽ về mặt năng lượng.

• Giá trị Dược lý: Nhân sâm giúp tăng cường hệ miễn dịch, phục hồi thể lực sau khi ốm đau.
• Giá trị Tâm linh: Sâm được xem là "tiên thảo", mang hơi thở của đất trời. Dùng sâm trong lễ cúng là cách dâng tặng những gì tinh túy nhất của mặt đất cho các vị thần cai quản sức khỏe (như Lồng Phắn, Chúa Mụ).

Vai trò của Nhân sâm trong nghi thức dâng cúng và chuẩn bị lễ vật

Trong quy trình chuẩn bị cho một buổi lễ Then lớn (Then Cúng Bản hay Then Cúng Gia), gia chủ phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về đồ lễ. Mặc dù gạo, thịt gà, rượu ngô là những thứ bắt buộc, nhưng đối với những dịp cầu sức khỏe đặc biệt hoặc cầu phúc cho người cao tuổi, nhân sâm trở thành một vật phẩm "đệ nhất quý".

Sâm trong mâm cỗ dâng Thần và Tổ tiên

Khi tiến hành nghi lễ mời các vị thần linh xuống dự tiệc, mâm ngũ quả và các món ăn chay/thanh khiết được sắp xếp rất công phu. Nhân sâm thường không được nấu chín ngay lập tức mà được bày biện nguyên vẹn, hoặc ngâm trong rượu thuốc rồi đặt lên ban thờ trước khi cúng.

Hành động này mang ý nghĩa:

1. Thể hiện lòng thành kính tối đa của gia chủ đối với thần linh.
2. Yêu cầu thần linh ban phát năng lượng sống mãnh liệt như năng lượng chứa đựng trong củ sâm cho gia quyến.
3. Giúp thanh lọc không khí tâm linh, xua đuổi tà khí nhờ hương thơm và tính hàn của dược liệu.

Cảnh sát viên và việc sử dụng Sâm trong quá trình hành lễ

Chính người làm Then (Thầy Then/Bà Then) cũng là người nắm giữ nhiều kiến thức về dược liệu. Trong những buổi hành lễ kéo dài hàng giờ, thậm chí cả ngày đêm, người Then tiêu tốn rất nhiều năng lượng thể chất và tinh thần. Họ thường tự chế biến các loại trà hoặc nước uống từ rễ cây sâm, quế, hoàng kỳ để giữ gìn "nguyên khí" của mình, đảm bảo giọng hát luôn vang và tinh thần luôn minh mẫn để giao tiếp với cõi thiêng.

"Lên thiên đình, xuống thủy phủ, Mang theo túi thuốc, gánh theo sâm. Cho người lành được hết bệnh tật, Cho kẻ yếu thêm chút nguyên âm."

(Đoạn trích ước lệ mô tả hình ảnh người Thầy Then mang theo tri thức y học và thảo dược quý để cứu độ chúng sinh)

Bảng so sánh: Các loại thảo dược và Vật phẩm trong Lễ hội Then

Để làm rõ vị trí của nhân sâm so với các vật phẩm khác, bảng dưới đây sẽ phân tích dựa trên công năng sử dụng trong lễ hội.

Ý nghĩa biểu tượng của Sâm trong lời ca Then

Hình tượng Cây thuốc trong Truyện thơ Then

Trong kho tàng văn học dân gian của người Tày, các bài hát Then (còn gọi là áng Then) thường kể chuyện người ta đi lên thiên đình gặp chúa tiên, xuống thủy cung gặp rồng, hoặc đi qua rừng già đầy hiểm nguy. Trong những chuyến đi này, hình ảnh cây thuốc quý, trong đó có sâm, thường xuất hiện như một báu vật.

Khi người Then hát lên về việc tìm kiếm "cây thuốc ngàn năm" hay "rễ sâm vạn niên" để chữa bệnh cho người trần gian, điều này khẳng định niềm tin rằng: Sức khỏe con người phụ thuộc vào sự che chở của thần linh và sự ban tặng của thiên nhiên. Sâm trở thành ẩn dụ cho sự cứu rỗi và hạnh phúc viên mãn.

Triết lý Âm Dương trong Sâm và Lễ hội

Lễ hội Hát Then chú trọng sự hòa hợp Âm - Dương. Âm là cõi chết, cõi tối; Dương là cõi sống, cõi sáng. Sâm, với đặc tính bổ khí, thăng dương, đại diện cho khối lượng lớn khí Dương trong cơ thể. Việc đưa sâm vào lễ hội là hành động thực thi triết lý này: Dùng cái dương mạnh mẽ của cây thuốc để đẩy lùi cái âm của bệnh tật và tà ma.

Sự giao thoa giữa Giá trị Dược liệu và Giá trị Kinh tế - Văn hóa

Từ Lễ hội đến Sinh kế

Việc coi trọng nhân sâm trong văn hóa tín ngưỡng đã góp phần thúc đẩy kinh tế địa phương. Những vùng đất nơi diễn ra lễ hội Then sầm uất cũng thường là nơi có nghề trồng và khai thác sâm phát triển. Sự giao thoa này tạo nên một vòng tròn bền vững:

• Tín ngưỡng tôn vinh Sâm -> Nhu cầu sử dụng Sâm tăng -> Bảo tồn nguồn gen Sâm.
• Sản xuất Sâm phát triển -> Tài trợ cho việc tổ chức lễ hội văn hóa.
• Lễ hội thu hút du lịch -> Quảng bá hình ảnh Sâm địa phương.

Định hướng bảo tồn trong tương lai

Trong bối cảnh hiện đại, việc nghiên cứu sâu hơn về mối liên hệ giữa Sâm và Lễ hội Then cần được quan tâm. Không chỉ dừng lại ở việc dâng cúng, cần có các hoạt động giáo dục di sản để người trẻ hiểu rằng Sâm trong văn hóa Tày không chỉ là cây thuốc bán lấy tiền, mà là một phần của hệ thống tri thức bản địa về sức khỏe tinh thần và thể chất.

Kết luận

Mối liên hệ giữa nhân sâm và lễ hội Hát Then – Đàn Tính của người Tày là một ví dụ điển hình cho thấy sự tích hợp tuyệt vời giữa y học cổ truyền và văn hóa tín ngưỡng. Nhân sâm, với tư cách là "vua của các loài thảo dược", đã vượt qua ranh giới của một vật phẩm y tế thông thường để trở thành biểu tượng của sự sống, sự trường thọ và lòng thành kính đối với thiên nhiên trong tâm thức của đồng bào dân tộc Tày. Nó là sợi dây vô hình nhưng bền chặt, kết nối con người với vũ trụ qua tiếng đàn Tính và lời ca Then ngọt ngào, hùng tráng.