Nhân sâm trong đồ gốm men rạn thời Lê sơ

Nhân sâm trong đồ gốm men rạn thời Lê sơ là biểu tượng văn hóa – y dược đặc sắc, phản ánh vai trò quý giá của nhân sâm trong đời sống triều đình và xã hội Đại Việt thế kỷ XV–XVI.

Bối cảnh lịch sử và văn hóa thời Lê sơ

Thời Lê sơ (1428–1527) là giai đoạn phục hưng rực rỡ của dân tộc Đại Việt sau chiến thắng oanh liệt chống quân Minh. Dưới triều đại Lê Thái Tổ và đặc biệt là Lê Thánh Tông, đất nước đạt đến đỉnh cao về tổ chức hành chính, giáo dục Nho học, luật pháp (Bộ luật Hồng Đức), cũng như phát triển kinh tế – văn hóa. Trong bối cảnh đó, nghệ thuật thủ công – đặc biệt là gốm sứ – đã có bước tiến vượt bậc, tiêu biểu là dòng gốm men rạn Bát Tràng và Chu Đậu.

Văn hóa cung đình thời kỳ này chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tư tưởng Nho giáo, nhưng đồng thời vẫn duy trì những yếu tố bản địa và tín ngưỡng dân gian. Nhân sâm – một dược liệu quý hiếm – không chỉ được xem là “thần dược” trong y học Đông phương mà còn mang hàm ý biểu tượng về sự trường thọ, quyền lực và thiên mệnh. Chính vì vậy, hình ảnh nhân sâm bắt đầu xuất hiện trên các vật dụng cung đình, trong đó nổi bật là đồ gốm men rạn – loại gốm đặc trưng của thời Lê sơ với lớp men nứt tinh tế, màu men ngà hoặc trắng sữa, và hoa văn khắc chìm tinh xảo.

Đặc điểm của đồ gốm men rạn thời Lê sơ

Gốm men rạn thời Lê sơ là sản phẩm đỉnh cao của kỹ thuật gốm Việt Nam trung đại. Loại gốm này được nung ở nhiệt độ cao (khoảng 1200–1300°C), sử dụng men tro kết hợp với oxit sắt để tạo nên lớp men đặc trưng: bề mặt xuất hiện mạng lưới vết nứt nhỏ (gọi là “rạn”) do sự co giãn khác nhau giữa lớp men và cốt gốm khi nguội. Những vết rạn này không phải là lỗi kỹ thuật mà là hiệu ứng thẩm mỹ được chủ đích tạo ra, thể hiện tư duy triết lý “vô toàn vô khuyết” – cái đẹp nằm trong sự không hoàn hảo.

Hoa văn trên gốm men rạn thường được thực hiện bằng kỹ thuật khắc chìm (trước khi phủ men) hoặc vẽ dưới men. Chủ đề trang trí rất phong phú: tứ linh (long, lân, quy, phụng), tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai), mây nước, sen cá, và đặc biệt là các biểu tượng liên quan đến đạo Nho, Phật giáo và y dược cổ truyền. Trong số đó, hình ảnh nhân sâm tuy ít phổ biến hơn các biểu tượng thần thoại, nhưng lại có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh y học và triết lý dưỡng sinh cung đình.

Hình tượng nhân sâm trên gốm men rạn: biểu tượng y – văn hóa

Nhân sâm (Panax ginseng) từ lâu đã được xếp vào hàng “thượng phẩm” trong Thần Nông Bản Thảo Kinh – bộ y thư cổ nhất của Trung Hoa. Tại Đại Việt, qua giao lưu văn hóa và y học với phương Bắc, nhân sâm cũng được giới quý tộc và y gia coi trọng. Tuy nhiên, do điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng, sâm Triều Tiên (Cao Ly sâm) là loại chủ yếu được nhập khẩu và sử dụng trong cung đình Lê sơ.

Trên gốm men rạn thời Lê sơ, nhân sâm thường được khắc họa dưới dạng cây sâm nguyên gốc với rễ củ phân nhánh rõ rệt, đôi khi kèm theo lá và cụm quả đỏ – đặc điểm nhận dạng quen thuộc trong tranh dược liệu cổ. Hình ảnh này thường xuất hiện trên các bình đựng thuốc, hũ đựng trà dưỡng sinh, hoặc thậm chí là đĩa, bát dùng trong các nghi lễ cung đình liên quan đến sức khỏe và trường thọ.

Việc đưa hình ảnh nhân sâm lên đồ gốm không chỉ mang tính trang trí mà còn hàm chứa thông điệp: cầu mong sức khỏe, trường thọ và minh quân trị vì lâu dài. Trong tư tưởng Nho giáo – vốn chi phối triều đình Lê sơ – “tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ” luôn gắn liền với việc giữ gìn thân thể khỏe mạnh. Nhân sâm, do đó, trở thành biểu tượng cho sự tu dưỡng nội tại và trách nhiệm trị vì của vua chúa.

Các hiện vật tiêu biểu có hình nhân sâm

Một số hiện vật gốm men rạn thời Lê sơ được khai quật tại các di chỉ như Hoàng Thành Thăng Long, chùa Keo (Thái Bình), hay vùng Chu Đậu (Hải Dương) đã cho thấy sự hiện diện rõ ràng của hình tượng nhân sâm:

• Bình thuốc men rạn (thế kỷ XV): Hiện lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, bình có dáng thon, cổ cao, miệng loe nhẹ. Trên thân bình, hình nhân sâm được khắc chìm cùng với chữ Hán “Sâm vương bổ khí” (Sâm vua bổ khí). Lớp men rạn phủ đều, màu ngà sữa, cho thấy đây là vật dụng dành cho tầng lớp thượng lưu.
• Hũ đựng trà dưỡng sinh: Khai quật tại khu vực cung điện Lam Kinh (Thanh Hóa), hũ có kích thước nhỏ, nắp kín, trang trí hình sâm kèm lá sen – biểu tượng của thanh khiết và dưỡng sinh. Sự kết hợp này phản ánh triết lý “dược thực đồng nguyên” (thuốc và thức ăn cùng gốc) trong y học cổ truyền.
• Đĩa thờ cúng: Một số đĩa men rạn tìm thấy tại các đền miếu vùng đồng bằng Bắc Bộ có khắc hình sâm cùng linh vật như hươu (biểu tượng của lộc và thọ), cho thấy vai trò của sâm trong nghi lễ cầu an, cầu thọ.

So sánh biểu tượng nhân sâm trên gốm Lê sơ với các thời kỳ khác

Để hiểu rõ hơn vị trí đặc thù của nhân sâm trong gốm men rạn thời Lê sơ, có thể so sánh với cách thể hiện ở các triều đại trước và sau:

Quan niệm y học và triết lý ẩn sau hình tượng

Việc lựa chọn nhân sâm làm đề tài trang trí trên gốm men rạn thời Lê sơ không tách rời khỏi hệ tư tưởng y – triết học đương thời. Theo Đông y, nhân sâm có công năng “đại bổ nguyên khí”, “sinh tân, an thần, ích trí”. Trong Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh – dù soạn vào thế kỷ XVIII – Hải Thượng Lãn Ông vẫn kế thừa và ca ngợi quan niệm từ thời Lê về vai trò của sâm trong điều trị hư lao, suy nhược và hồi phục chính khí.

“Sâm giả, như nhân chi hình, bổ khí chi vương dược dã.” (Sâm giống hình người, là vua của các vị thuốc bổ khí.)

Triết lý “thiên nhân hợp nhất” (con người hòa hợp với trời đất) cũng được phản ánh qua hình ảnh nhân sâm: rễ củ sâm thường có hình dáng giống con người (có đầu, mình, chân tay), nên được xem là “linh thảo” hấp thụ tinh hoa của trời đất. Việc đưa hình ảnh này lên đồ gốm – vật dụng tiếp xúc hàng ngày – là cách để nhắc nhở người dùng về sự hài hòa giữa thân – tâm – khí – huyết.

Hơn nữa, trong bối cảnh triều đình Lê sơ đẩy mạnh việc “dưỡng dân” và “tu thân”, nhân sâm còn tượng trưng cho đức trị vì: vua phải như sâm – tinh túy, quý giá, và có khả năng “bổ khí” cho cả thiên hạ. Đây là một ẩn dụ chính trị – y học độc đáo, chỉ xuất hiện rõ nét trong nghệ thuật cung đình thời kỳ này.

Giá trị lịch sử và bảo tồn hiện nay

Các hiện vật gốm men rạn có hình nhân sâm thời Lê sơ hiện được xem là di sản văn hóa quý hiếm, phản ánh trình độ thẩm mỹ, kỹ thuật gốm sứ và tư tưởng y – triết học của người Việt thế kỷ XV–XVI. Chúng không chỉ có giá trị khảo cổ mà còn là minh chứng cho sự giao thoa giữa y học, nghệ thuật và quyền lực.

Tại Việt Nam, các bảo tàng như Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Bảo tàng Mỹ thuật Cung đình Huế (dù thời Nguyễn, nhưng lưu giữ hiện vật Lê sơ), và Bảo tàng tỉnh Hải Dương đang nỗ lực bảo quản, trưng bày và nghiên cứu các hiện vật này. Tuy nhiên, do tính chất dễ vỡ và lớp men rạn dễ bị tổn hại bởi độ ẩm, nhiều hiện vật vẫn chưa được phục chế đầy đủ.

Hiện nay, các nghệ nhân Bát Tràng và Chu Đậu cũng đang thử nghiệm phục dựng dòng gốm men rạn Lê sơ, trong đó có tái hiện hình tượng nhân sâm như một cách gìn giữ di sản. Tuy nhiên, việc tái tạo đúng tinh thần biểu tượng – chứ không chỉ sao chép hình thức – vẫn là thách thức lớn.

Kết luận

Nhân sâm trong đồ gốm men rạn thời Lê sơ không đơn thuần là một họa tiết trang trí mà là giao điểm của y học, triết lý, nghệ thuật và quyền lực. Qua lớp men rạn tinh tế và đường nét khắc chìm tỉ mỉ, hình ảnh cây sâm trở thành biểu tượng sống động cho khát vọng trường thọ, minh quân và sự hài hòa giữa con người với vũ trụ – những giá trị cốt lõi của văn hóa Đại Việt thời kỳ hoàng kim. Việc nghiên cứu và bảo tồn các hiện vật này không chỉ giúp hiểu sâu hơn về quá khứ mà còn gợi mở hướng đi cho sự kết hợp giữa truyền thống y dược và mỹ thuật trong đương đại.