Lịch sử nhập khẩu sâm Hàn vào Việt Nam giai đoạn 1954–1975

Lịch sử nhập khẩu sâm Hàn vào Việt Nam giai đoạn 1954–1975 phản ánh mối quan hệ thương mại, y học và chính trị phức tạp giữa hai bán cầu trong bối cảnh chiến tranh và chia cắt đất nước.

Bối cảnh lịch sử và địa chính trị (1954–1975)

Sau Hiệp định Genève năm 1954, Việt Nam bị chia cắt thành hai miền: miền Bắc do Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa quản lý và miền Nam dưới sự cai trị của chính quyền Việt Nam Cộng hòa. Giai đoạn này diễn ra trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh, với sự can thiệp sâu rộng của các cường quốc như Hoa Kỳ, Liên Xô và Trung Quốc. Hàn Quốc – khi ấy là một quốc gia non trẻ sau cuộc Chiến tranh Triều Tiên (1950–1953) – dần tái thiết nền kinh tế và tìm kiếm thị trường xuất khẩu mới, trong đó có Đông Nam Á.

Trong khi miền Bắc theo đuổi mô hình kinh tế kế hoạch hóa tập trung, gắn bó chặt chẽ với khối xã hội chủ nghĩa, thì miền Nam lại hướng về phương Tây, đặc biệt là Mỹ và các đồng minh châu Á như Nhật Bản, Đài Loan và Hàn Quốc. Điều này tạo ra hai luồng giao thương khác biệt, ảnh hưởng trực tiếp đến việc lưu thông hàng hóa, trong đó có nhân sâm – một mặt hàng quý hiếm mang tính biểu tượng văn hóa và y học.

Quan hệ thương mại giữa Hàn Quốc và miền Nam Việt Nam

Từ đầu thập niên 1960, Hàn Quốc bắt đầu thiết lập quan hệ ngoại giao và kinh tế với Việt Nam Cộng hòa. Năm 1964, Hàn Quốc cử lực lượng quân sự tham gia vào cuộc chiến tại Việt Nam theo lời mời của chính quyền Sài Gòn và Hoa Kỳ. Sự hiện diện này không chỉ mang tính quân sự mà còn mở ra kênh giao thương dân sự. Các binh sĩ, sĩ quan và nhân viên dân sự Hàn Quốc mang theo thực phẩm, dược liệu và đặc biệt là nhân sâm – sản phẩm biểu tượng của y học cổ truyền Triều Tiên – sang miền Nam.

Nhân sâm Hàn Quốc (chủ yếu là hồng sâm – Hong Sam) được xem là món quà quý, vừa có giá trị dinh dưỡng, vừa mang ý nghĩa phong thủy và tâm linh. Nhiều gia đình trung lưu và thượng lưu ở Sài Gòn, Đà Nẵng, Huế bắt đầu biết đến và ưa chuộng loại sâm này. Một số hiệu thuốc Đông y lớn tại Sài Gòn như Hiệu Đồng Khánh, Hiệu Bảo Nguyên Đường đã nhập khẩu sâm Hàn qua các kênh tư nhân hoặc nhờ người quen từ Hàn Quốc mang sang.

Đáng chú ý, hoạt động nhập khẩu lúc này chủ yếu mang tính phi chính thức hoặc “xám” – tức không qua kênh hải quan chính quy – do thiếu hiệp định thương mại song phương. Tuy nhiên, chính quyền Sài Gòn không cấm đoán, thậm chí khuyến khích giao lưu văn hóa – y học với các đồng minh châu Á, nên sâm Hàn vẫn len lỏi vào thị trường dược liệu cao cấp.

Thị trường và nhu cầu sử dụng sâm tại miền Nam

Tại miền Nam Việt Nam thời kỳ 1954–1975, y học cổ truyền vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống cộng đồng, song song với y học hiện đại phương Tây. Nhân sâm – dù là sâm Việt (sâm Ngọc Linh chưa được phát hiện cho đến năm 1973), sâm Trung Quốc hay sâm Triều Tiên – đều được coi là “thần dược” bồi bổ nguyên khí, tăng cường sinh lực và kéo dài tuổi thọ.

Sâm Hàn, đặc biệt là hồng sâm được chế biến công phu qua hấp cách thủy và sấy khô, có độ bền cao, dễ vận chuyển và bảo quản – phù hợp với điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm của miền Nam. Người tiêu dùng tin rằng hồng sâm Hàn Quốc có dược tính mạnh hơn sâm tươi hoặc sâm trắng, do quá trình xử lý nhiệt làm cô đặc các hoạt chất như ginsenoside.

Các đối tượng sử dụng chủ yếu gồm:

• Giới thượng lưu, quan chức, doanh nhân Sài Gòn;
• Bệnh nhân suy nhược, người già, phụ nữ sau sinh;
• Người lính và sĩ quan muốn tăng cường thể lực;
• Thầy lang và nhà thuốc Đông y dùng làm nguyên liệu phối chế.

Giá cả sâm Hàn rất cao, thường tính theo lượng (lạng) và tùy thuộc vào tuổi sâm (4 năm, 6 năm). Một lạng hồng sâm Hàn vào cuối thập niên 1960 có thể đổi được vài mét vải hoặc tương đương một tuần lương công chức trung cấp.

Tình hình tại miền Bắc: gần như vắng bóng sâm Hàn

Trong khi miền Nam tiếp nhận sâm Hàn qua các kênh dân sự và quân sự, thì miền Bắc gần như không có dấu vết nhập khẩu nhân sâm từ Hàn Quốc trong suốt giai đoạn 1954–1975. Lý do chủ yếu xuất phát từ tình trạng thù địch chính trị: Hàn Quốc là đồng minh thân cận của Mỹ – kẻ thù trực tiếp của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Do đó, mọi hàng hóa có nguồn gốc từ Hàn Quốc đều bị cấm hoặc hạn chế tuyệt đối.

Thay vào đó, miền Bắc nhập khẩu dược liệu từ các nước xã hội chủ nghĩa như Trung Quốc, Liên Xô, Đông Đức và Tiệp Khắc. Nhân sâm Trung Quốc (chủ yếu từ vùng Cát Lâm) là nguồn cung chính cho các bệnh viện y học cổ truyền và hiệu thuốc quốc doanh. Ngoài ra, Việt Nam cũng khai thác sâm rừng tự nhiên ở các tỉnh miền núi phía Bắc như Lào Cai, Hà Giang, tuy nhiên trữ lượng rất hạn chế và không đủ đáp ứng nhu cầu.

Do đó, trong suốt 21 năm chia cắt, sâm Hàn gần như hoàn toàn vắng bóng tại thị trường miền Bắc, tạo nên sự khác biệt rõ rệt trong tiếp cận dược liệu quý giữa hai miền.

Kênh phân phối và hình thức nhập khẩu

Việc nhập khẩu sâm Hàn vào miền Nam trong giai đoạn này diễn ra qua nhiều hình thức, chủ yếu không chính ngạch:

• Mang theo cá nhân: Sĩ quan, binh sĩ, nhân viên dân sự Hàn Quốc mang sâm làm quà biếu hoặc bán lại cho người Việt;
• Qua trung gian thương lái: Các thương gia gốc Hoa hoặc Việt kiều tại Singapore, Hồng Kông nhập sâm Hàn rồi tái xuất sang Sài Gòn;
• Thông qua quân đội Mỹ: Một số đơn vị quân y Mỹ có hợp đồng cung ứng dược liệu châu Á, trong đó có sâm Hàn, và đôi khi rao bán lại trên thị trường chợ đen;
• Giao dịch ngoại giao: Ít phổ biến, nhưng một số đoàn đại biểu Hàn Quốc tặng sâm cho quan chức Sài Gòn như quà ngoại giao.

Không có thống kê chính thức về khối lượng nhập khẩu, nhưng theo hồi ký của một số thầy thuốc Đông y tại Sài Gòn (như lương y Nguyễn Văn Hưởng), lượng sâm Hàn lưu thông tuy nhỏ nhưng ổn định, đặc biệt từ 1965 đến 1973 – thời điểm đỉnh cao của sự hiện diện quân sự Hàn Quốc tại Việt Nam.

So sánh sâm Hàn với các loại sâm khác tại Việt Nam (1954–1975)

Trong bối cảnh đa dạng nguồn sâm, người tiêu dùng miền Nam có xu hướng so sánh dược tính, giá cả và uy tín của từng loại. Bảng dưới đây tóm tắt đặc điểm chính:

Theo y học cổ truyền, hồng sâm Hàn được đánh giá cao vì trải qua quá trình chế biến làm giảm tính hàn, tăng tính ôn – phù hợp với thể trạng người Việt vốn thiên về “hư nhược” do chiến tranh, thiếu thốn. Đây là lý do khiến sâm Hàn dù đắt đỏ vẫn được ưa chuộng.

Di sản và ảnh hưởng lâu dài

Dù chỉ tồn tại trong khoảng 20 năm và chủ yếu giới hạn ở miền Nam, việc nhập khẩu sâm Hàn giai đoạn 1954–1975 đã để lại dấu ấn sâu sắc trong văn hóa tiêu dùng dược liệu của người Việt. Sau năm 1975, khi đất nước thống nhất và quan hệ Việt – Hàn chưa được thiết lập (phải đến năm 1992 mới bình thường hóa), sâm Hàn gần như biến mất khỏi thị trường. Tuy nhiên, ký ức về “sâm Hàn tốt, bổ, quý” vẫn được lưu truyền trong giới thầy thuốc và người tiêu dùng lớn tuổi.

“Hồi trước, có miếng hồng sâm Hàn là quý như vàng. Người ốm nặng, hấp hối, nhai một lát sâm là tỉnh lại. Không phải chuyện đồn, mà tôi tận mắt thấy nhiều lần.” – Lời kể của lương y Trần Thị Mai (Sài Gòn), ghi nhận năm 1998.

Khi quan hệ Việt – Hàn phát triển mạnh từ thập niên 1990, nhu cầu nhập khẩu sâm Hàn bùng nổ trở lại – một phần nhờ di sản văn hóa tiêu dùng đã được gieo mầm từ thời kỳ chiến tranh. Ngày nay, Hàn Quốc là nhà cung cấp nhân sâm lớn nhất cho thị trường Việt Nam, với các sản phẩm từ hồng sâm truyền thống đến chiết xuất hiện đại.

Kết luận

Giai đoạn 1954–1975 là thời kỳ đặc biệt trong lịch sử giao thương dược liệu giữa Việt Nam và Hàn Quốc. Mặc dù bị chi phối bởi chiến tranh, chia cắt và thù địch chính trị, dòng chảy nhân sâm Hàn vẫn len lỏi vào miền Nam Việt Nam qua các kênh phi chính thức, góp phần định hình nhận thức về giá trị y học và văn hóa của loại dược liệu này. Sự hiện diện tuy nhỏ nhưng bền bỉ của sâm Hàn trong bối cảnh hỗn loạn đã đặt nền móng cho mối quan hệ thương mại dược liệu bền vững giữa hai nước trong những thập kỷ sau này.